Volker & Martina Kessler

MACHT IN DE GEMEENTE

Over machtsfiguren en machtsmisbruik in de kerk

Een kort woord van de redactie apostolischeobserver.nl

Tijdens het lezen van dit boek werd het ons steeds duidelijker....Het is een grote aanklacht tegen mensen die als 'machtswellustelingen' huishouden in de kerkgemeenschappen. Zeer zeker ook binnen de Nieuw Apostolische Kerk, sterker het lijkt er zelfs op dat het volltallige bestuur van de Nieuw Apostolische Kerk model heeft gestaan voor het schrijven van dit boek werk.

WOORD VOORAF

door Kees Roest

 Als psycholoog word ik regelmatig geconfronteerd met mensen die zich op de één of andere manier misbruikt voelen door een oudste, ouderling, predikant, of wie er ook maar leiding geeft binnen een christelijke gemeente. Het gaat daarbij lang niet altijd om vormen van seksueel misbruik. Dat laatste komt helaas ook geregeld voor, maar veel vaker merk ik dat er sprake is van meer subtiel misbruik. Zodanige uitoefening van macht, dat een gemeentelid zich erdoor gemanipuleerd voelt, in het nauw gedreven, beroofd van vrijheid, aangetast in zijn of haar integriteit, Laat ik enkele voorbeelden noemen.

Een ongehuwde vrouw van ongeveer veertig jaar voelt zich niet bij machte om het ouderlijk huis te verlaten, naar een andere streek te verhuizen en zich elders bij een nieuwe kerkelijke gemeente aan te sluiten, Haar predikant heeft zijn kleine gemeente strak in de hand, Hij beweert dat daar en alleen daar de waarheid verkondigd wordt. Wie zich naar elders begeeft, onttrekt zich aan zijn bediening en gaat voor eeuwig verloren, Het beslag op de gemeente is zo groot dat niemand het in zijn hoofd haalt om er weg te gaan, Wie toch de euvele moed heeft, raakt niet alleen het contact kwijt met de andere gemeenteleden, maar zelfs met zijn familie, De familie wordt namelijk onder druk gezet om geen contact met de betreffende persoon meer te onderhouden. Deze vrouw is zodanig getekend door het jarenlange verblijf in deze gemeente, dat zij nauwelijks eigen inzicht ontwikkeld heeft en voor zover dit wel het geval is, er niet op durft te vertrouwen, Op momenten dat ze vastbesloten is met haar kerk en familie te breken, neemt de angst zo sterk toe dat ze haar voornemen intrekt, of moet worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis, Daar valt zij op door haar afhankelijkheid, angst, passiviteit en gebrek aan initiatief.

Een andere vrouw vertelt mij hoe ze zich door haar - alom ge- respecteerde - respecteerde - predikant voelt afgewezen. Lange tijd deed zij allerlei karweitjes voor hem en in ruil voor bewondering voor hem, ontving zij aandacht. Toen zij zich af en toe kritisch begon uit te laten. werd ze van de ene op de andere dag door hem genegeerd, De karweitjes werden nu aan een ander overgelaten. Het viel haar op dat: nieuwe mensen in de gemeente zeer enthousiast door de dominee werden onthaald, zeker wanneer ze speciaal om zijn persoon voor deze gemeente hadden gekozen. Na verloop van tijd hadden de meeste mensen weer afgedaan, Steeds was er sprake van een klein kringetje aanbidders, met wie een intensief contact werd onderhouden. Teleurgesteld over de ervaren afwijzing verlieten verschillende mensen na verloop van tijd de gemeente weer.

Het machtsmisbruik kan nog subtieler worden wanneer het verpakt is in een hulpverleningsjasje, Zo vertelde een vrouw mij onlangs hoe ze zich het slachtoffer voelde van iemands claimend hulpaanbod. In het begin had ze de aandacht van de ouderling gewaardeerd, Maar toen haar depressie opklaarde en het geleidelijk aan beter met haar ging, had ze zijn hulp steeds minder nodig, In plaats van een stapje terug te doen, drong deze ouderling zijn hulp juist steeds meer op, Hij bood haar aan dat zij hem dag en nacht kon bereiken op zijn mobiele nummer en hij kwam zelfs ongevraagd met bedragen geld over de brug, Ook stond hij zeer regelmatig ongevraagd voor haar deur.

Een andere vrouw beleefde dit ongeveer op dezelfde wijze, maar werd daarbij ook nog eens het slachtoffer van ongewenste seksuele intimiteit. De betreffende ouderling gaf als argument dat hij het betreurde dat zij geen seksuele voorlichting had gehad. Dat was een tekort in haar opvoeding, dat haar nog op heel vervelende manier parten kon gaan spelen, Om haar die narigheid te besparen wilde hij haar die voorlichting wel geven. Alleen als zij dat wilde natuurlijk .. , Zo kwam van het één het ander. Toen het contact uiteindelijk stopte, na lang aandringen van deze vrouw, voelde zij zich misbruikt. Tegelijk voelde zij zich schuldig, omdat ze niet van meet af aan duidelijk had geweigerd, Dit werd versterkt doordat zij geen gehoor kreeg voor haar verhaal, toen ze ermee naar haar predikant ging, Hij wilde er geen werk van maken en vond dat ze het hem maar moest vergeven,

Ook predikanten zelf kunnen het slachtoffer worden van machtsmisbruik. Ik behandel al jaren predikanten met een burn-out. Regelmatig spelen daarbij machtsfactoren een belangrijke rol. Binnen kerkenraden zijn nogal eens ouderlingen te vinden, die al jaren bepalen wat er in een gemeente gebeurt. Iedereen moet naar hun pijpen dansen, Nieuwelingen in de kerkenraad passen zich daar vaak geruisloos bij aan. De macht van een enkeling kan zo groot zijn dat hij zelfs zonder woorden de anderen kan sturen, Een haast onzichtbaar schudden met het hoofd kan al voldoende zijn om de anderen van een bepaald plan te doen afzien. Een predikant die zich in een dergelijke kerkenraad moet invoegen heeft het zwaar, met name als hij zelf niet zo dominant is, vriendelijk, behulpzaam en invoelend van karakter. Die eigenschappen die iemand bij uitstek geschikt maken voor een pastorale taak in de gemeente, maken hem soms ongeschikt voor zijn taak als voorzitter van een kerkenraad. Er zijn zelfs verhalen bekend van ouderlingen, die zelfs wanneer ze hun ambt hebben neergelegd op afstand de boel nog weten te regeren,

Zo zijn er vele voorbeelden uit de praktijk te noemen, Ik heb het dan nog niet eens over de situaties, waarbij voorgangers de hulpverlening belemmeren, omdat zij van mening zijn dat het betreffende gemeentelid niet depressief is, maar demonisch gebonden, Zij verbieden dan dit gemeentelid om medicijnen te gebruiken of zich te laten opnemen,

Een deel van dit machtsmisbruik gebeurt door leidinggevenden binnen een gemeente, bij wie sprake is van een zogenaamde narcistische persoonlijkheidsstoomis. Het gaat hier om mensen bij wie sprake is van een diepgaand patroon van grootheidsgevoelens, behoefte aan bewondering en gebrek aan invoelingsvermogen. In het gangbare diagnostisch handboek (de DSM-IV) worden onder andere de volgende kenmerken genoemd:

- heeft een opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid

- is bezet met fantasieën over onbeperkte macht of genialiteit

- gelooft dat hij uniek is en alleen begrepen kan worden of hoort om te gaan met andere heel speciale mensen of mensen met een hoge status

- verlangt buitensporige bewondering

- heeft een gevoel bijzondere rechten te hebben, dat wil zeggen onredelijke verwachting van een uitzonderlijk welwillende behandeling of een automatisch meegaan met zijn verwachtingen - exploiteert anderen, dat wil zeggen maakt misbruik van anderen om eigen doeleinden te bereiken

- heeft gebrek aan vermogen zich in anderen in te leven: is niet bereid de gevoelens van anderen te erkennen of zich ermee te vereenzelvigen

- is vaak afgunstig, of denkt dat anderen op hem afgunstig zijn

- is arrogant of toont hooghartig gedrag of houdingen

Je komt deze machtsfiguren op alle terreinen van het leven tegen, relatief vaak echter in posities waar op een natuurlijke manier macht kan worden uitgeoefend, of in beroepen die een unieke status met zich meebrengen,

Het ambt van predikant of voorganger in een gemeente is in dat opzicht zeer goed passend bij iemand met een narcistische persoonlijkheid, Zeker wanneer hij zich ook nog eens van een bepaalde bijzondere roeping verzekerd weet. Diverse Amerikaanse studies hebben bevestigd dat onder voorgangers relatief veel personen met een dergelijke persoonlijkheidsstoornis te vinden zijn,

Het is daarom een goede zaak dat over deze problematiek nu een boek verschijnt. Volker en Martina Kessler zijn erin geslaagd dit onderwerp zeer herkenbaar en gedetailleerd in beeld te brengen. Daarbij laten zij ook zien hoe zowel in het Oude als Nieuwe Testament voorbeelden van dergelijke machtsfiguren te vinden zijn, Daarbij voorkomen zij dat een zwart-wit tegenstelling ontstaat. De benadering van deze machtsfiguren is een pastorale, Het kunnen wel degelijk kinderen van God zijn bijvoorbeeld. Ook laten zij op begrijpelijke wijze zien hoe een dergelijke persoonlijkheid tot stand komt, hoe zo'n machtsfiguur eigenlijk in een ik-fase is blijven hangen, omdat hij als kind te weinig of juist te veel in zijn ik-zijn bevestigd werd.

Veel aandacht wordt ook terecht besteed aan de persoonlijkheid van degene die misbruikt wordt. Niet op de manier van: slachtoffer, je hebt het aan jezelf te danken, maar wel om met behulp van deze inzichten jezelf verder te ontwikkelen, zodat je minder risico loopt opnieuw te worden misbruikt door een volgende machtsfiguur.

Wanneer ik nog eens kritisch naga, wat nu het grootste probleem is voor mensen die misbruikt zijn of worden, dan is het wel dat het  zo lang duurt voor iemand zich werkelijk realiseert dat niet hij of zij, maar de betreffende dader van alles mankeert, De machtsfiguur weet vaak zo veel schuldgevoel bij de ander te bewerkstelligen, dat de ander jarenlang denkt dat alles alleen aan hemzelf ligt. Dat wordt nog versterkt door het feit dat die ander door anderen op handen gedragen kan worden en bekend kan staan als vriendelijk, charmant, intelligent, sociaal bewogen en diep geestelijk.

Ik hoop dat dit boek hen mag helpen de cirkel waarin zij zich verstrikt voelen, te doorbreken, Dat het boek hen zo veel herkenning biedt dat zij het aandurven met het misbruik naar buiten te komen.

Wanneer de indruk intussen zou zijn gewekt dat de christelijke gemeente een bolwerk van misbruik is, wil ik graag een kanttekening plaatsen, De overgrote meerderheid van leidinggevenden binnen de gemeente doet hun werk met veel toewijding, bescheidenheid en voorzichtigheid, Zij brengen met andere woorden het dienend leiderschap in praktijk. Machtsmisbruik is ook niet beperkt tot de gemeente, maar doet zich ook bijvoorbeeld op grote schaal voor in gezinnen, scholen, het gevangeniswezen, de politiek en de gezondheidszorg, kortom: overal waar mensen met mensen werken. Diverse inzichten uit dit boek kunnen zo naar deze terreinen worden doorgetrokken.

Woudenberg, september 2002

INLEIDING

'Machtsfiguren - bestaan die dan binnen de gemeente?' Jammer genoeg wel! Veel christenen vertellen van het gevoel gevangen te zitten in een web van machtsmisbruik. Hoe verschillend de ervaringen ook zijn, ze vertonen opmerkelijke overeenkomsten,

Hoe sterk die overeenkomsten zijn, blijkt uit twee reacties op een artikel van ons over dit onderwerp dat in verschillende tijdschriften verscheen. Bij de hoofdredacteur van een van die tijdschriften meldde zich iemand om erachter te komen hoe wij zijn gemeente kenden, Hij was er zeker van dat het betoog betrekking had op zijn gemeente. Wij kenden die echter niet. Iemand anders uit een andere gemeente belde een visitator en vroeg: 'Heb jij die informatie over onze gemeente uit het visitatie gesprek doorgegeven aan de auteurs?' Ook in dit geval kenden wij de gemeente niet en hadden we er geen enkele informatie over.

Machtguren = mensen die verslaafd zijn aan macht

Als we in de tekst hierna het begrip 'machtsfiguur' gebruiken, bedoelen we dit in de zin van iemand die verslaafd is aan macht. De meeste mensen hebben van tijd tot tijd machtshonger. Wie constant toegeeft aan dergelijke gedachten en verlangens kan verslaafd raken aan macht. Er is een verschil tussen iemand die af en toe zijn boekje te buiten gaat, af en toe zijn macht misbruikt, en iemand die verslaafd is aan macht. Net zo als er een verschil is tussen af en toe te veel alcohol drinken en verslaafd zijn aan alcohol. Het af en toe voorkomende misbruik wordt daarmee natuurlijk niet goedgepraat. Toch is het belangrijk om het verschil te zien. Heel wat mensen die de verantwoording van het leiderschap hebben, gaan in het vuur van het gevecht hun boekje te buiten, Ik (Volker) heb beslissingen genomen, en pas later werd ik me ervan bewust dat ik er met andere mensen over had moeten praten, Als ik erop werd aangesproken, had ik er spijt van en de volgende keer overlegde ik vooraf.

Onder persoonlijkheid verstaan we de manier waarop iemand de dingen gewoonlijk ziet, hoe hij zich normaal gesproken tot andere mensen verhoudt en met hen omgaat. Als je weleens iemand manipuleert of een situatie oneerlijk beïnvloedt, ben je nog niet direct een manipulatieve persoonlijkheid, Het is de continuïteit van een bepaalde zonde die de persoonlijkheid ziek maakt.

Doel en opbouw van dit boek

Het onderwerp 'machtsmisbruik' draagt twee tegengestelde gevaren in zich, Het eerste gevaar is dat we het verschijnsel 'machtsfiguren in de gemeente' niet willen zien, Dan bagatelliseren we ziekelijke situaties. Het is belangrijk de dingen bij de naam te noemen, zoals de apostel Johannes duidelijk benoemde dat Diotrefes graag de eerste wilde zijn (3 Joh, 9)' We spraken met een predikant over de problemen binnen zijn gemeente. Pas een jaar later vertelde hij dat dit gesprek hem geholpen had om het probleem in zijn gemeente op te kunnen lossen. Toen wij erop doorvroegen wat hem precies geholpen had, antwoordde hij: 'Ik geloof dat het mij al hielp dat het woord "machtsfiguren" genoemd werd om wat ik beleefde op de juiste manier te kunnen plaatsen.'

Het tweede gevaar is gelegen in het feit dat er - bijvoorbeeld door een boek als dit - een hetze ontstaat. Bepaalde mensen gaan dan met elkaar in conclaaf wie in hun gemeente machtsfiguren zijn en beginnen andere gemeenteleden dit etiket op te plakken, Ook dit soort gedrag heeft al tot verdeeldheid binnen gemeenten geleid, Dat is niet onze bedoeling, Iemand als machtsfiguur betitelen kan op zichzelf immers een vorm van machtsmisbruik zijn!

Het doel van dit boek is in de eerste plaats om de zwakken sterker te maken en het geknakte riet weer op te richten (Jes, 42:3), Daar hoort bij dat wij gevaren zien en benoemen, en vervolgens manieren laten zien om daarmee op een goede manier om te gaan, Het eerste hoofdstuk houdt zich bezig met verwijzingen in de Bijbel over machtsfiguren in de gemeente, In het tweede hoofdstuk worden de ervaringen over machtsfiguren geëvalueerd. Indrukwekkend is het getuigenis van een hier niet bij name genoemde, maar bij ons bekende, jonge vrouw die ervoer hoe zijzelf een machtsfiguur was, Zij heeft ons toestemming gegeven haar getuigenis op te nemen, Het derde hoofdstuk beschrijft de typische 'medespelers' en slachtoffers, Informatie hierover is voor betrokkenen belangrijk om op een succesvolle manier los te komen uit de valstrikken van de macht. Het vierde hoofdstuk reikt verdere hulp aan voor situaties waarin je zou kunnen vermoeden dat er machtsmisbruik plaatsvindt. Prof.dr. Klaus W. Muller, missioloog aan de Freie Theologische Academie in Giessen, en beschrijft in een aparte bijdrage de speciale facetten van machtsmisbruik in het zendingswerk.

De ervaringen waarvan dit boek verslag doet, zijn alle authentiek.

Zij werden ons door de betrokkenen verteld, In dit boek hebben wij de omstandigheden voor een deel geanonimiseerd,

Wat dit boek niet biedt

Wie zich bezighoudt met machtsmisbruik, maar tegelijk zelf als leidinggevende verantwoordelijkheid draagt, zal zich terecht afvragen: 'Hoe geef ik leiding zonder mijn macht te misbruiken? Hoe ga ik als leider om met tegenstand?' Het komt maar zelden voor dat alle mensen binnen een groep dezelfde mening hebben, Hoe krijgt een leider het dan voor elkaar dat hij aan de ene kant het doel bereikt en aan de andere kant niemand uit zijn team verliest, ook niet doordat mensen 'afhaken'? Dit onderwerp verdient een uitvoerige behandeling, die binnen het kader van dit boekje niet past. Daarom verwijzen wij naar literatuur en vormingscursus sen met betrekking tot het onderwerp 'dienend leiderschap', Wij willen leidinggevenden bemoedigen om in het koninkrijk van God verantwoordelijkheid te aanvaarden en dienend leiding te geven,

Dankbetuiging

Op onze lezingen en artikelen hebben wij veel reacties gekregen die grotendeels in dit boek zijn opgenomen, Wij willen onze hartelijke dank uitspreken jegens allen die in gesprek met ons wilden komen, De volgende personen willen we bedanken omdat zij de moeite hebben genomen ons manuscript van commentaar te voorzien: Michael Hübner/Neuendettelsau, Emanuel Kessler/Gummersbach, dI. Fritz Peyer-Müller/Lützelflüh (Zwitserland), dr. Carmen Poszich-Buscher /Herscheid, René SchäferjBrakel en Ulrich SpandaujBühl. Onze dank gaat ook uit naar Helrnut jablonski van

Brunnen-Verlag voor het zorgvuldige redactiewerk en de plezierige samenwerking.

Volker en Martina Kessler

MACHTSFIGUREN IN DE NIEUWTESTAMENTISCHE GEMEENTE

In de Bijbel staan veel verwijzingen naar machtsfiguren onder wie mensen van het Oude en het Nieuwe Testament geleden hebben. Herodes bijvoorbeeld verwoestte door zijn bevel tot kindermoord in Bethlehem het leven van vele gezinnen. De volgende uiteenzettingen richten zich op machtsfiguren binnen de gemeente, want daar houd je als christen het minst rekening mee,

In de Bijbel staan veel verwijzingen naar machtsfiguren onder wie mensen van het Oude en het Nieuwe Testament geleden hebben. Herodes bijvoorbeeld verwoestte door zijn bevel tot kindermoord in Betlehem het leven van vele gezinnen. De volgende uiteenzettingen richten zich op machtsfiguren binnen de gemeente, want daar houd je als christen het minst rekening mee,

 Aankondiging van machtsfiguren

Het Nieuwe Testament kondigt machtsfiguren in de gemeente aan, Jezus waarschuwt in de Bergrede: 'Wacht u voor de valse profeten, die in schapenvacht tot u komen, maar van binnen zijn zij roofgierige wolven. Aan hun vruchten zult gij hen kennen' (Mat. 7:I5-16)'. Op soortgelijke wijze maant Paulus de oudsten van Efeze tot voorzichtigheid: 'Ziet dan toe op uzelf en op de gehele kudde [.,.l Zelf weet ik, dat na mijn heengaan grimmige wolven bij u zullen binnenkomen, die de kudde niet zullen sparen' (Hand. 20:28-29).

Vaak worden deze verzen vooral opgevat als waarschuwing tegen dwaalleraren. Maar de gemeente wordt niet alleen bedreigd door dwaalleraren. Een machtsfiguur kan oppervlakkig gezien 'de juiste leer' vertegenwoordigen en toch de gemeente misbruiken, Met de betiteling 'wolven' pakken Jezus en Paulus een bekend beeld op uit de profeet Ezechiël. God velde zijn oordeel over de leiders van Juda:

De oversten zijn er als roofgierige wolven., die bloed vergieten en mensen in het verderf storten om zichzelf te bevoordelen (Ez. 22:27).

Wee de herders van Israël, die zichzelf weiden! Moeten de herders niet de schapen weiden? Het vet eet gij, met de wol kleedt 

gij u, het gemeste slacht gij, maar de schapen weidt gij niet; zwakke versterkt gij niet, zieke geneest gij niet, gewonde verbindt gij niet, afgedwaalde haalt gij niet terug, verlorene zoekt gij niet, maar gij heerst over hen met hardheid en geweldenarij (Ez. 34:2-5),

De oversten zijn herders 'die zichzelf weiden' , Wolven vermomd als herder gebruiken de kudde voor hun eigen behoeften en bekommeren zich niet om de behoeften van degenen die aan hun zorgen zijn toevertrouwd, Zij zijn als de knecht in de gelijkenis van Jezus in Mattheüs 24A5-51 die de heer des huizes had aangesteld om voor zijn dienstvolk te zorgen. Hij verzorgde echter alleen zichzelf goed en mishandelde degenen die aan zijn zorgen waren toevertrouwd.

 

2, Diotrefes - acht kenmerken van een typische machtsfiguur

Het kortste bijbelboek, De derde brief van Johannes, noemt een machtsfiguur bij naam: Diotrefes, wat 'door Zeus gevoed? betekent.

Ik heb aan de gemeente een en ander geschreven; maar Diotrefes, die onder hen de eerste tracht te zijn, ontvangt ons niet. Daarom zal ik, als ik kom, herinneren aan zijn werken, die hij doet, daar hij met boze woorden tegen ons zwetst; en hiermede nog niet voldaan, ontvangt hij zelf de broeders niet en weerhoudt ook hen die het wel willen doen, en hij werpt hen uit de gemeente (3 Joh. 9-10),

Johannes schreef deze brief aan Gajus om hem te bedanken voor het opnemen van rondreizende broeders en hem te bemoedigen deze broeders verder te ondersteunen (vers 6). Waarschijnlijk had Johannes deze broeders gestuurd om bepaalde zaken op te helderen (vers 3,5,9), Diotrefes wilde deze broeders niet opnemen, waarschijnlijk omdat hij twijfelde aan het gezag van Johannes (vers 9)' Diotrefes deed met de bodes van Johannes wat deze in 2 Johannes rob had bevolen voor de omgang met dwaalleraren: 'ontvangt hem niet in uw huis en heet hem niet welkom', De eerste christenen kwamen overwegend bijeen in de woonhuizen van welgestelde christelijke families, 'Gastenverblijven in dit gemeentecentrum stonden ook medechristenen en zendelingen op doorreis als herberg ter beschikking." Als een rondreizende zendeling niet in het huis werd opgenomen, dan werd hem daarmee tegelijkertijd de toegang tot de huisgemeente ontzegd, Zo wilde men voorkomen dat dwaalleraren bij de bijeenkomsten het woord namen om hun leer te verkondigen en ervoor zorgden dat gemeenteleden zich van de gemeente afwendden, Het ging bij Diotrefes dus niet om de deugd van de gastvrijheid maar om de invloed op de gemeente, Door de met Johannes verbonden broeders niet op te nemen, ontzegde Diotrefes hen de toegang tot de gemeente. Er ontstond een machtsconflict tussen Johannes en Diotrefes.s

Johannes waarschuwde Gajus voor de activiteiten van Diotrefes.

De formulering 'onder hen' (vers 9) doet vermoeden dat Gajus geen lid was van dezelfde huisgemeente als Diotrefes, Waarschijnlijk woonde Gajus in dezelfde streek en kende hij de gemeente goed) Net zoals Paulus' gezag in Korinte door de schijnapostelen werd betwijfeld, werd Johannes' gezag in deze streek betwijfeld,

In de andere twee aan ons overgeleverde brieven waarschuwt Johannes tegen dwaalleraren en noemt hij de criteria aan de hand waarvan je dwaalleraren kunt herkennen en ontmaskeren, Het zijn mensen 'die de komst van Jezus in het vlees niet belijden' (2 Joh, 7, zie ook I Joh, 4:1-3). Dit criterium was kennelijk niet van toepassing op Diotrefes (anders had Johannes er wel gebruik van gemaakt), Diotrefes was een christen, maar hij vormde een bedreiging voor de gemeente door zijn heerszucht. Adolf Schlatter schrijft daarover:

Diotrefes daarentegen was geen dwaalleraar. Hij was lid van de gemeente en stond zelfs als leider aan haar hoofd, [ ... l In ieder geval beschouwden de broeders hem als de belangrijkste man in hun kringen en gaven zij hem gewillig zeer veel invloed. Om die reden bracht de eerzucht hem ten val. Hij misbruikte de gemeente als middel tot zijn eigen verhoging en zocht zijn bevrediging in het feit dat hij zijn eigen wil doordreef en zijn eigen mening deed gelden, Daarom nam hij de vreemde broeders waarschijnlijk ook niet op, omdat hij geen vreemde invloed in de gemeente duldde, Daarom ergerde hij zich ook aan de brief van de apostel omdat die hem in zijn zelfzuchtige plannen stoorde, Daarom verspreidde hij allerlei

lasterpraatjes over Johannes waarmee hij het vertrouwen van de gemeente in Johannes aantastte en ruimte voor zichzelf creëerde. Dit soort dingen gebeurden en gebeuren telkens weer binnen de kerk.

Johannes kon Diotrefes kennelijk zijn machtspositie niet ontnemen, maar daagde hem uit. Hij becommentarieerde de daden van Diotrefes voor een deel met dezelfde scherpe woorden als die van de dwaalleraren: vergelijk 'wie kwaad doet, heeft God niet gezien' (3 Joh. 11b) met 'een ieder, die verder gaat en niet blijft in de leer van Christus, heeft God niet' (2 Joh, 9a). Johannes zag in de machtsaanspraken van Diotrefes dus een even groot gevaar als in die van dwaalleraren. Hij ging echter niet zo ver om Diotrefes te betitelen als 'kind des duivels' (1 Joh. 3:10) of als 'Antichrist' (1 Joh. 4:3).

Als je Johannes' beschrijving van de toenmalige situatie vergelijkt met observaties in de gemeenten van tegenwoordig, doen zich opmerkelijke overeenkomsten voor. De methoden van Diotrefes worden nog altijd gebruikt en werken ook tegenwoordig nog! Een mens kenmerkt zich niet op basis van één symptoom als machtsfiguur, maar op basis van het totaal van symptomen, Niet iedereen die kwaad spreekt over iemand anders is een machtsfiguur, maar het is wel kenmerkend voor machtsfiguren dat ze anderen zwart maken.

Acht kenmerken van een machtsfiguur als Diotrefes

'Ik heb aan de gemeente een en ander geschreven, ' Dit feit alleen spreekt natuurlijk nog niet tegen Diotrefes, Maar waar machtsfiguren optreden, ontstaat echter vaak een zekere onrust. Ook als er op het eerste gezicht rust heerst, zijn veel broeders en zusters verontrust. Ze voelen dat er iets niet in orde is en merken dat dit samenhangt met een bepaalde persoon. Er wordt gepraat, er worden brieven geschreven,

'Maar Diotrefes, die onder hen de eerste tracht te zijn.' De machtsfiguur heeft een doel: heersen, en het liefst alleen, Omdat hij alles kan en weet, zoekt hij ook geen gelijkwaardige partners, Hij heeft alleen mensen nodig die hem ondersteunen bij het realiseren van zijn doelstellingen, Waar hij meewerkt, bepaalt hij de richting, of hij nu de officiële leider van de groep is of niet. Teamwork betekent voor hem dat iedereen doet wat hij wil. Hij wil de aandacht, koste wat kost. Sommigen hebben zelfs liever negatieve aandacht dan helemaal geen aandacht. Als de mensen zich aan hen ergeren dan vinden zij dat geweldig, Op die manier staan zij toch nog alleen in het middelpunt!

'Diotrefes ontvangt ons niet. '7 Kritiek accepteert een machtsfiguur eigenlijk niet. Hij weet immers alles en heeft altijd gelijk. Hij leeft volgens het devies: 'Ik kan niet begrijpen dat veel christenen er zoveel moeite mee hebben om hun excuses aan te bieden, Als ik fouter zou maken, zou ik me direct excuseren,' Maar als hij zich verontschuldigt, doet hij dat alleen om de macht te behouden, De machtsfiguur is als de spotters in het boek Spreuken (o.a. Spr. 97-8; rs:rz) , Hij heeft geen behoefte aan terugkoppeling en respons, Hij kan hel zich niet permitteren dat iemand hem terechtwijst. Want door kritiek voelt hij zich in zijn positie bedreigd en die positie wil hij tot elke prijs behouden, Wie het aandurft om hem te kritiseren, loopt het risico een vijand van hem te worden.

'Daarom zal ik, als ik kom, herinneren aan zijn werken, die hij doet, De machtsfiguur profiteert van het slechte geheugen van de anderen, Veel mensen vergeten wat er allemaal al gebeurd is, Op die ma' nier valt het niemand op als de machtsfiguur zich niets aantrekt van gezamenlijk gemaakte afspraken, Wie hem later aan deze besluiten herinnert en erop wijst dat hij ze op eigen houtje heeft veranderd, komt over als een kleinzielige pietlut en zeurpiet.

'Daar hij met boze woorden tegen ons zwetst.' De machtsfiguur voelt zich bedreigd als er kritische vragen komen, Mensen die hij als bedreiging beschouwt, maakt hij zwart. Dit kan openlijk gebeuren (kenmerkend communicatiegedrag van mannelijke machtsfiguren) . maar ook in veel onderonsjes (kenmerkend communicatiegedrag van vrouwelijke rnachtsfiguren). Als een vrouw telkens weer in persoonlijke gesprekken dingen over iemand zegt, worden die dingen verder verteld en gaan ze effect sorteren, Dit 'kleine vuur' kan een 'groot bos in brand steken' (J ale 3: 5)' Ineens geniet de zwartgemaakte persoon geen vertrouwen meer binnen de gemeente, Zij ontdekt tot haar verwondering dat de sfeer jegens haar is omgeslagen.

En hiermede nog niet voldaan

' Als een machtsfiguur vreest dat hij het zal verliezen, zal hij er alles aan doen om weer de overhand te krijgen, Hij zal tot steeds zwaardere middelen grijpen en als het nodig is ook liegen - hoewel hij belijdt christen te zijn.

Ontvangt hij zelf de broeders niet en weerhoudt ook hen die het wel willen doen,' Machtsfiguren vormen bondgenootschappen, Zij verzamelen een vriendenkring om zich heen die hen ondersteunt. Zij polariseren, beoordelen anderen op het feit of ze voor of tegen hen zijn, Machtsfiguren zullen eerder de gemeente of het werk opofferen dan vrijwillig afzien van macht.

'En hij werpt hen uit de gemeente,' Wie hem te gevaarlijk is, probeert hij uit de gemeente te verstoten, Op het eerste gezicht beschermt hij daarmee de gemeente, want hij heeft iemand met een 'kritische geest' uit de gemeente verbannen, Eindelijk keert de rust binnen de gemeente terug - tot het volgende gemeentelid zich tegen het machtsstreven van de machtsfiguur keert en het nieuwe slachtoffer wordt. Bij veel machtsfiguren kun je door de jaren heen een hele reeks broeders en zusters zien sneuvelen, Er komen nieuwe mensen bij de (huis)gemeente die mee beginnen te werken, Na twee jaar zijn ze geestelijk zelfstandig en voor de machtsfiguur te bedreigend geworden, Hij werkt ze eruit en gaat op zoek naar nieuwe mensen, De kringloop begint van voren af aan.

3, Macht figuren en dienend leiderschap

In de woorden van Jezus zien we hoezeer machtsfiguren ingaan tegen de eisen die de Bijbel stelt aan christelijke leiders:

Gij weet, dat de regeerders der volken heerschappij over hen voeren en de rijksgroten oefenen macht over hen. Zo is het onder u niet. Maar wie onder u groot wil worden, zal uw dienaar zijn, en wie onder u de eerste wil zijn, zal uw slaaf zijn; gelijk de Zoon des mensen niet gekomen is om Zich te laten dienen, maar om te dienen en zijn leven te geven als losprijs voor velen, (Mat. 20:25-28 resp, Mar. 10:42-45)

Met deze woorden zette Jezus de traditionele machtspiramide op zijn kop:

Een dienend leider vraagt niet: 'Wat kunnen de medewerkers/gemeente voor mij doen?' maar: 'Wat kan ik voor de medewerkers/gemeenteleden doen zodat hun vermogens en talenten zoveel mogelijk recht wordt gedaan?'

Dienend leiderschap is een  uitdaging.

Een leider 'van bovenaf’ kan gemakkelijk dingen voorschrijven en bevelen geven, Maar hoe moet je leiding geven 'van onderaf? De Weense management-consultant Siegfried Bucholz legt het uit: 'Leiding geven betekent dingen uitleggen, mensen enthousiast maken, helpen, dingen mogelijk maken, voordoen en het denkwerk vooraf doen.

Jezus is het absolute voorbeeld voor het dienend leiderschap, 'Wetende, dat de Vader Hem alles in handen had gegeven' (Joh. IB) nam Jezus de rol van een slaaf op zich en waste zijn discipelen de voeten, Dienend leiding geven is een weg van uitdagingen, waarop elke leider af en toe zal struikelen, Maar het is de weg die ons gegeven is om ons naar te richten - ook als hij te weinig wordt bewandeld, zoals Alexander Strauch benadrukt:

De afgelopen 2000 jaar kerkgeschiedenis laten zien dat wij in ons begrip van de essentiële boodschap van de leer van Jezus nauwelijks verder zijn gekomen, Veel met schandalen omgeven scheuringen, afschuwelijke machtsstrijd, gekwetste gevoelens en belachelijke jaloezie in onze gemeenten en persoonlijke relaties zijn het gevolg van het feit dat ons denken en handelen voor het grootste deel gedreven wordt door trots en egoïsme. Een voorganger die de christelijke geest van deemoed, liefde en dienaarschap niet begrijpt, is gedoemd ook weer aan te zetten tot strijd en scheidingen.

Op de vraag hoe je in de praktijk dienend leiding zou kunnen geven, hoe je zonder machtsmisbruik effectief kunt besturen, kunnen wij in het kader van dit boek niet uitvoerig ingaan. Een 'klassieker' op dit gebied is Servani Leadership. A Journey inio the Nature of Legiti mate Power and Greatness'? van Robert Greenleaf. Greenleaf introduceerde in 1970 voor de seculiere economie (l) het begrip 'dienend leiderschap':

De dienende leider is in de eerste plaats een dienaar. Dienend leiderschap begint met de wens te willen dienen. [,.,] De beste test voor dienend leiderschap is: groeien de mensen die je dient in hun persoonlijkheid? Worden ze gezonder, verstandiger, vrijer, zelfstandiger, en zullen het zelf ook dienaren worden?"

Het is inderdaad een belangrijk kenmerk van waarachtig dienend leiderschap dat de anderen zelfstandiger worden, 'Dienen' kan namelijk ook op een andere manier worden ingezet. Machtsfiguren kunnen zuiver voor het oog voorbeeldige dienaren zijn, Ze dienen zichtbaar voor allen - en heersen daardoor over de gemeente, Klaus Eickhoff geeft een pakkende vergelijking:

De paradox die niet gezien wordt: het is een dienen dat toch een heimelijk heersen is - een heersen dat zich met het masker van het dienen vermomt. Het masker van het dienen lijkt verwarrend veel op het echte dienen - en daarom dienen veel predikanten tot aan het eind van hun krachten. Dit 'dienen' is te vergelijken met een moeder die tegen haar kind zegt: 'Je hoeft nooit te leren lopen. Ik loop mijn leven lang voor jou.' En ze loopt en loopt. En daardoor ligt het kind zijn leven lang met onontwikkelde benen in bed, Dit goedbedoelde dienen van de moeder betekent dat zij haar kind op een afschuwelijke manier beteugelt."

Alle machtsfiguren proberen ervoor te zorgen dat anderen afhankelijk blijven, Sommige machtsfiguren doen dit door te 'dienen', Ze zijn er altijd het eerste bij als de nood aan de man komt. Ze springen overal bereidwillig in - en maken zichzelf zo onvervangbaar. Door dit belangeloze dienen staan degenen die geholpen worden bij hen in het krijt. Zo hebben machtsfiguren anderen in hun macht via het instrument van het 'slechte geweten', Die anderen hebben immers het gevoel hen iets schuldig te zijn, Bovendien zorgen machtsfiguren er zo voor dat alle kritiek op hen zal verstommen, Want wie zou het aandurven om kritiek te hebben op iemand die deemoedig alle taken in de gemeente op zich neemt? Elkaar dienen is goed en bijbels, Maar zelfs dat kan heimelijk misbruikt worden.

Of iemand een dienend leider is, kun je ook zien aan de manier waarop hij met kritiek omgaat. Leidinggevenden die in de eerste plaats dienaar zijn, 'houden van [.,.l feedback omdat ze van mening zijn dat het hen helpt anderen beter te kunnen dienen, Het past simpelweg bij hun aard."3

4- Machtsmisbruik in het Oude Testament

Saul misbruikte zijn macht tegenover David, Vanaf het moment dat het volk David meer toejuichte dan Saul, werd Saul jaloers op David (I Sam. 18:10), Saul probeerde David verschillende malen te doden (o.a. I Sam. 18:n; 19:10,15,20) hoewel David zich ten opzichte van hem volledig loyaal opstelde, wat Saul ook wist.

Het tragische is dat David, het slachtoffer van een machtsfiguur, zijn macht als koning zelf ook misbruikte. Eerst pleegde hij echtbreuk met Batseba (2 Sam. 11-5), Toen zijn pogingen om deze echtbreuk te verdoezelen mislukten (vers 6-13), liet hij Uria vermoorden, Het verwerpelijke van dit machtsmisbruik bereikte een hoogtepunt toen

David Uria als loyale bode misbruikte voor zijn eigen doods oordeel (vers 14,15), Je schrikt ervan hoeveel slachtoffers van misbruik zelf tot daders worden.

Het verdere gedrag tussen Saul aan de ene en David aan de andere kant maakt het verschil duidelijk tussen iemand die aan macht verslaafd is en iemand die zijn macht af en toe misbruikt. Toen Natan David op zijn zonde wees, had David er oprecht berouw van (2 Sam. 12), De Bijbel vertelt niet dat David zijn macht een tweede keer op soortgelijke wijze misbruikte, In contrast daarmee staat het gedrag van Saul. Toen David zijn leven spaarde in de spelonk, had ook Saul berouw. Hij merkte dat David hem geen kwaad wilde doen en weende over zijn eigen verkeerde gedrag (r Sam. 24:r7 e.v.). Saul veranderde zijn gedrag echter niet. Opnieuw probeerde hij David te doden, opnieuw spaarde David zijn leven, opnieuw beloofde Saul beterschap (r Sam. 26). Maar pas toen David zich buiten Sauls invloedssfeer begaf, 'zocht hij hem niet langer' (1 Sam. 27:4). Saul had zijn instelling niet werkelijk veranderd. Op zijn berouwvolle woorden volgde geen echte ommekeer.

Absalom, de zoon van David, was het type van de 'charmante machtsfiguur' bij uitstek. Eigenmachtig nam hij de wraak voor zijn onteerde zus in eigen hand (2 Sam. 13:20 e.v.}. Absalom was zeer aantrekkelijk: 'er was in heel Israël niemand die zo zeer om zijn schoonheid te prijzen viel als Absalom. Van de voetzool af tot de hoofdschedel toe was er geen gebrek aan hem' (2 Sam. 14:25), Zo'n man weet het volk gemakkelijk in geestdrift te brengen! Absalom bereidde zijn machtsovername slim voor. Volhardend probeerde hij de gunst van het volk te winnen:

Zie, uw zaken zijn goed en recht, maar van de zijde des konings is er niemand die naar u luistert, [ .. ,] Stelde iemand mij maar als rechter in het land aan! Dan zou ieder die een geding of een rechtszaak heeft, tot mij komen, en ik zou hem recht verschaffen! (2 Sam. rnA)

'Als ik de leider was, dan hadden jullie het goed.' Doordat Absalom in veel vertrouwelijke gesprekken kwaadsprak over zijn vader, ondergroef hij het vertrouwen dat David onder het volk genoot. Ook

Jakobus en Johannes het zelf (Mar. 10:35). Als we uitgaan van de traditionele aanname dat de apostel Johannes ook De derde brief van Johannes schreef'», komt het als een verrassing dat uitgerekend Johannes, die graag na Jezus de eerste plaats in het koninkrijk van God wilde innemen, later Diotrefes verweet de eerste te willen zijn!

In zijn evangelie en in zijn brieven benadrukte Johannes steeds de liefde (bijv. in Joh. 19:9-I4:1; I Joh, p,2; 47-21), Afbeeldingen van hem laten hem dan ook zien als een 'softie', met bijna vrouwelijke trekken, Toch gaf Jezus hem de bijnaam 'zoon des donders' (Mar. Y17), Dit zou een verwijzing kunnen zijn naar een karaktertrek die hij toen bezat. Lucas 9:52-55 meldt dat een Samaritaans dorp Jezus en zijn discipelen niet wilde opnemen, Johannes en Jakobus stelden - mogelijk daartoe aangezet door het voorbeeld van Elias (I Kon. DO e.v.] - behulpzaam voor: 'Here, wilt Gij, dat wij zeggen, dat vuur van de hemel zal nederdalen om hen te verteren?' Jezus bestrafte hen daarom, Johannes was kennelijk niet bereid tegenstand te accepteren.

Toen hij iemand tegenkwam die weliswaar uit naam van Jezus boze geesten uitdreef maar de discipelen van Jezus niet wilde volgen, probeerde Johannes het hem te beletten (Mar. 9:38; Luc. 9A9), Johannes wilde duidelijk graag de touwtjes in handen hebben, Wie zich daaraan onttrok, moest ingetoomd of zelfs vernietigd worden, Hierbij past ook de wens van Johannes om samen met zijn broer naast Jezus de heerschappij in de hemel uit te oefenen, Johannes vertoonde tijdens het leven van Jezus dus duidelijke neigingen tot machtshonger. De discipelen ondergingen na Pinksteren een persoonlijkheidsverandering, Over met name Petrus wordt dit duidelijk vermeld, Ook Johannes lijkt door de inwerking van de Heilige Geest veranderd te zijn, Kon Johannes Diotrefes misschien zo goed ontmaskeren omdat hij de motieven en tactieken van een persoon die naar macht en controle streeft uit eigen ervaring kende?

6, Dwaalleraren en machtsfiguren

Het Nieuwe Testament waarschuwt vaak en indringend tegen dwaalleraren, De bijbelse typeringen van dwaalleraren laten hun neigingen tot machtshonger zien, Zij laten zich op zaken voorstaan, knechten anderen, slaan hen in het gezicht (2 Kor. 11:20). Ze weiden ziele, zelf (Judas 12), Judas 16 beschrijft hen in nogal krachtige termen:

Dit zijn de morrenden, mokkend om hun lot, wandelende naa. hun begeerten, maar hun mond spreekt hoogdravend, als z; om des voordeels wil (de mensen) in hun gezicht vleien.

Dwaalleraren vormden door de tijd heen een bedreiging voor de ge, meente van Jezus. Veel aparte leerstellingen hebben afsplitsinger, veroorzaakt, Dwaalleraren vormen ook tegenwoordig nog een bror van verleiding. Dwaalleraren zijn vaak machtsfiguren, maar niet iedere machtsfiguur is een dwaalleraar (zie Diotrefes). Daarom moeten we er voorzichtig mee zijn om bijbelteksten die betrekking hebben op aan macht verslaafde dwaalleraren automatisch op aan mach: verslaafde christenen te betrekken." De uitspraak van Judas 16 heef betrekking op mensen die Jezus Christus verloochenen (Judas 4) Het zou ongepast en onjuist zijn om iedere machtsfiguur te betitelen als 'loochenaar van Christus' of 'dienaar van de satan' (2 Kor. 11:I3-1S)·

Door een dergelijke overdrijving worden we ook blind voor de situaties die men vaak in gemeenten aantreft. Het is absoluut mogelijk dat iemand een persoonlijke relatie met Christus heeft en toch zijn macht misbruikt. De discipel Johannes had een nauwe band met Jezus en vertoonde toch de neiging tot machtshonger. Christenen die verslaafd zijn aan macht, zijn een bedreiging voor de .gemeente en een gevaar voor de zielen van de mensen die onder hUL invloed staan. Als wij proberen machtsfiguren te herkennen aan he: ontbreken van een relatie met Christus, zouden wij kunnen gaaL denken dat christenen geen neiging tot machtshonger vertonen, Maar een gevaar dat je niet ziet, is dubbel zo gevaarlijk.

2. DE PERSOONLIJKHEIDSKENMERKEN VAN MACHTSFIGUREN

1. Observaties uit de praktijk

Sommige machtsfiguren bekleden leidinggevende posities, andere hebben 'inofficieel' de leiding, Officieel bekleden zij weliswaar geen leidinggevende positie, maar zij zijn de 'invloedrijke figuren' op de achtergrond. Zulke verdekte machtsinvloeden zijn moeilijk te ontmaskeren en op een subtiele manier gevaarlijk. Vaak worden machtsfiguren vereenzelvigd met dominante= mensen, Deze vereenzelviging is naar beide kanten niet juist. Ten eerste kunnen ook andere persoonlijkheidstypen machtsfiguren worden, Gewetensvolle mensen die uit angst dat iets in 'hun' organisatie verkeerd loopt overal de controle over willen hebben, kunnen zich ontwikkelen tot machtsfiguren en overal ingrijpen, Vaak worden mensen door een verkeerd opgevat verantwoordelijkheidsgevoel belemmerd om bepaalde terreinen los te laten.

Ook kan het zo zijn dat een machtsfiguur in het openbaar nauwelijks opvalt, dus helemaal niet dominant overkomt, maar toch de gemeente volkomen onder controle heeft doordat hij op de achtergrond de touwtjes in handen heeft. Een predikant heeft bijvoorbeeld zijn ouderlingen zo stevig in zijn greep dat hij tijdens de kerkenraadsvergadering zelf niets hoeft te zeggen, De ouderlingen leiden de kerkenraad en weten alle voorstellen erdoor te krijgen waartoe hij hen vooraf heeft overgehaald. Sommige machtsfiguren zwijgen tijdens de kerkenraadsvergadering maar beïnvloeden anderen door non-verbale communicatie, door gebaren of door hun gezichtsuitdrukking. De anderen kunnen dan aan zijn gezicht wel zien wat hij van bepaalde voorstellen vindt en stellen zich daarop in.

Ten tweede is niet elke dominante persoon een machtsfiguur. De volgende vragen helpen om gezond gezag te kunnen onderscheiden van misbruikt gezag: staat de persoon af en toe verantwoordelijkheid af of vergroot hij zijn invloedssfeer alleen maar? Kan hij werkelijk delegeren en daarbij ook de vrijheid geven om beslissingen te nemen? Hoe gaat hij om met zijn eigen fouten? Kan hij zich verontschuldigen en probeert hij daarna serieus om zijn gedrag te veranderen? Hoe gaat hij om met de fouten van anderen? Probeert hij door kritiek macht over hen uit te oefenen? Is het mogelijk dingen op te helderen en uit de wereld te helpen, of oefent hij dan druk uit op degene die de problemen aankaart? Zijn er gebieden waarover niet gesproken mag worden, kwesties met betrekking tot de leiding, de besluitvorming of de financiën bijvoorbeeld? Niet iedereen die zijn machtsbevoegdheden wel eens overschrijdt. is verslaafd aan macht (zie koning David), Sommige mensen reageren op concrete bedreigingen met machtsvertoon, wat ze in normale gevallen niet zouden doen, Een ouderling kon zijn gemeente de afgelopen jaren op traditionele wijze leiden, als een eerbiedwaardige 'aartsvader', Dat werkte en de gemeente accepteerde het. Maar de tijden zijn veranderd en de jongere generatie verwacht een ander leiderschap waarin met hen wordt samengewerkt. Zij willen betrokken worden bij het besluitvormingsproces, De ouderling voelt zich door deze verzoeken bedreigd en onzeker. Hij reageert door alles nog steviger in de hand te houden en met nog duidelijker machtsvertoon. Als hij geen echte machtsfiguur is, zal dit machtsvertoon ophouden als hij zijn ambt heeft neergelegd en uit de 'vuurlinie' is getreden, Een echte machtsfiguur zal echter ook na zijn vertrek ui: de leiding nog proberen om de gemeente te manipuleren.

De observaties van George K. Simons in zijn (niet-religieuze boek Wölfe in Schafspelz kunnen ons daarbij helpen, Machtsfiguren zijn vaak passief agressief, dat wil zeggen dat ze hun doel eerder be reiken door handig manipuleren dan door openlijke agressie.

Als slachtoffers van passief agressieve mensen voor het eerst hult zoeken bij een therapeut, weten ze meestal niet waarom ze zich niet  goed voelen, Ze weten alleen dat ze in de war, bang of gedeprimeerd zijn, Langzamerhand zien ze echter in dat het door de omgang me een bepaald iemand in hun leven komt dat ze het gevoel krijgen niet  normaal te zijn, Ze vertrouwen diegene niet, maar weten niet waarom, Ze ergeren zich aan hem, maar op de een of andere manier voelen ze zichzelf schuldig.

Slachtoffers van machtsfiguren vertellen vaak over dit verschijnsel. Bij velen van hen kwam er in het meningsverschil een moment waarop ze het gevoel hadden: 'Ik ben niet normaal!' En dan hebben we het over ervaren leidinggevenden die personeel onder zich hebben! De slachtoffers voeren gesprekken, zoeken oplossingen, denken aanvankelijk ook dat het nu opgelost is, maar op de een of andere manier wordt alles alleen maar erger. En daarvan raak je in de war.

Acht tactieken van machtsfiguren

In zijn boek Makmennesketi i menigheten (Machtsfiguren in de gemeente) vat de Noor Edin Lovàs zijn ervaringen als volgt samen: 'Na veertig jaar zielszorg ben ik ontzet over de omvang van het leed dat machtsfiguren individuele christenen en christelijke groepen en gemeenten aandoen. Machtsfiguren zijn volgens L0Vas' observatie vaak charmant en intelligent en komen heel humoristisch over. Bovendien zijn ze vaak succesvol: het werk of de gemeente groeit. Zo wordt het moeilijk om hen te ontmaskeren, Daarom is het belangrijk dat we ons bewust worden van de tactieken die machtsfiguren toepassen, Hieronder zijn acht geliefde en effectieve tactieken bij elkaar gezet, zodat de betrokkenen zich daarop kunnen instellen.

1,  Selectieve waarneming

De machtsfiguur vergeet de wensen van anderen, 'Hebben we dat besloten? Ach, dat herinner ik me helemaal niet.'

 2, Afleiden

Als een machtsfiguur wordt aangesproken op een voor hem onaangenaam onderwerp, probeert hij de afleidingstactiek, om zich niet bloot te hoeven geven, Als iemand het aandurft om openlijk te vragen hoe het besluitvormingsproces in de gemeente verloopt, leidt de machtsfiguur het gesprek af met niet te zake doende vragen: 'Wie had vrijdag vergeten om de jongerenruimte af te sluiten?' Een machtsfiguur wil onaangename kwesties niet oplossen of de verantwoordelijkheid op zich nemen voor mogelijke fouten, Hij brengt het gesprek op een ander onderwerp.

3, Zichzelf vrijpleiten/de schuld op anderen afschuiven

Met 'maar het was allemaal goed bedoeld' probeert de machtsfiguur zichzelf vrij te pleiten. In werkelijkheid laat deze uitspraak zien dat hij voor anderen probeert te bepalen wat goed voor hen is. In een christelijk jasje zal zijn rechtvaardiging er zo uitzien dat er een beroep op God wordt gedaan: 'Ik heb erom gebeden, God heeft mij laten zien dat ik deze lampen moest kopen, zelfs als jullie daar anders over denken.' Vrome machtsfiguren rechtvaardigen hun handelen door net te doen alsof ze het voor God doen, Net zoals een alcoholverslaafde zijn partner verantwoordelijk stelt ('Omdat jij zo zeurt, ben ik aan de drank!'), schuift de aan macht verslaafde de schuld op anderen af: 'Als ik niet ingrijp, loopt het immers niet.' 'Het is jouw schuld dat er in onze gemeente zoveel mensen ontevreden zijn. De machtsfiguur onttrekt zich aan zijn verantwoordelijkheid door zichzelf vrij te pleiten en de schuld op anderen af te schuiven.

4, Verborgen of openlijke intimidatie

De machtsfiguur vraagt onverwacht in een onuitgemaakte discussie: 'Hoe lang geloof jij eigenlijk al? '" Tja, sinds zeven jaar' en zijn onuitgesproken opvatting is: 'Dan is het immers duidelijk dat ik me met mijn gemeente-ervaring van tientallen jaren door jou niets hoef te laten zeggen.' Een medewerkster van een christelijke organisatie wees de directeur op een probleem, Hij gaf haar als antwoord: 'Ik zie het probleem niet. Maar zou het misschien zo kunnen zijn dat er met uw gebedsleven iets niet in orde is?'

De intimidatie kan ook heel openlijk plaatsvinden, Een aankomend zendeling hoorde tijdens zijn stage van zijn mentor: 'Denk maar niet dat je me kwijt bent als je uit de gemeente de zending in gaat. Mijn arm reikt tot in Pakistan.' Sommige machtsfiguren hebben de pretentie dat alleen zij in direct contact met God staan en dreigen met 'Als je je van mij afkeert, keer je je van God af tegenover degenen die zich aan hun invloed willen onttrekken.

5, Oproepen van schuldgevoelens

'Het schuldgevoel van anderen is het lievelingswapen van machtsfiguren."? Ze misbruiken het eerlijke geweten van anderen. Ze kunnen goed observeren en uiten zelden beschuldigingen die nergens op slaan, Als ze tegen iemand zeggen: 'Dat heb je verkeerd gedaan', krimpt degene die berispt wordt vaak inwendig ineen, Wie constant geconfronteerd wordt met dit soort beschuldigingen, wordt overgevoelig, Dan ontstaat de volgende paradoxale situatie: aan de ene kant zal het slachtoffer de machtsfiguur afwijzen terwijl hij hem aan de andere kant naar de ogen zal kijken om niet opnieuw kritiek te krijgen. Met het wapen van de schuld ondergraaft de machtsfiguur het gevoel van eigenwaarde van de ander. Er komt een moment dat de ander volledig onzeker is gemaakt en niet meer weet wát hij moet doen en hóé hij dat moet doen. Hulpeloos wendt hij zich tot de machtsfiguur. Deze troost hem: 'Vertrouw op mij, doe het zoals ik het zeg, dan doe je het goed,'

 6, De rol van slachtoffer spelen

'Als jullie nou ook eens naar mij zouden luisteren', klaagde de vrouw bij besluitvormingsprocessen. In werkelijkheid danste de hele gemeente naar haar pijpen,

7,  Het ontkennen/bagatelliseren van feiten

De machtsfiguur weigert toe te geven dat iemand door zijn gedrag schade is berokkend. Een predikant verwaarloosde zijn gezin om zijn ambities in zijn kerkelijke carrière te bevredigen, Door te zeggen 'Wie, ik? Ik doe het toch in dienst van de Heer?' ontkende hij zijn egoïstische motieven - ook tegenover zichzelf. De machtsjiguur probeert van een berg een molshoop te maken door anderen te verwijten dat ze van een mug een olifant maken,

8, Liegen/de feiten verdraaien

Soms kun je er moeilijk achter komen of iemand liegt. Er zijn situaties waarin je zelfs niet eens weet dat er tegen je gelogen wordt, tot het te laat is natuurlijk. Sommige mensen hebben de gemeente in hun greep doordat ze constant met een niet nader omschreven 'meerderheid' schermen, 'De meerderheid van de gemeente is van mening dat we deze kansel moeten afschaffen.' Als je erop door zou vragen, zou je vaststellen dat deze persoon met vijf van de tweehonderd gemeenteleden heeft gesproken, Hij weet dus slechts wat drie procent van de gemeente denkt. Hij weet niet wat de meerderheid denkt. Als iemand openlijk schermt met een meerderheid, is het goed openlijk door te vragen wie dat dan allemaal gezegd heeft.

Het kan ook zijn dat de machtsfiguur zich helemaal niet bewust is van het feit dat hij niet de waarheid spreekt. Op grond van zijn selectieve waarneming denkt hij waarschijnlijk dat zijn uitspraken echt waar zijn.

Hoe wordt iemand een machtsfiguur?

Iedereen doorloopt in zijn ontwikkeling twee Ik-fasen, allereerst als peuter en later in de puberteit. Ervaringen uit de vroege kindertijd spelen hierin een wezenlijke rol. In de puberteit wordt herhaald en ingehaald wat in de tijd daarvoor niet mogelijk was, Veel dingen worden afgewezen of opnieuw op een rijtje gezet. De puberteit is daarmee een 'heruitgave' van de eerste Ik-fase, In deze levensfasen gaat het erom dat het Ik op de voorgrond geplaatst wordt. Het is voor het opgroeiende kind belangrijk dat zijn Ik wordt erkend, gerespecteerd, gezien en gehuldigd, Pas wanneer deze fasen voor het individu volgens zijn eigen subjectieve waarneming succesvol zijn afgesloten, kan hij overgaan naar de Jij-fase. Als de Ik-fasen niet voldoende zijn beleefd en doorleefd, is er geen gezonde Jij-fase mogelijk. De mogelijkheid om na de Ik- en de Jij-fase een Wij-fase te beleven, blijft dan afgesloten of er ontstaat een allegaartje van alle fasen. De opgroeiende volwassene blijft op zichzelf gericht en beleeft zijn Ik nu heimelijk. Zijn egoïsme wordt goed verpakt en schijnbaar is alles in orde. De persoonlijkheid ontwikkelt zich afhankelijk van het subjectieve gevoel, de waarneming en de interpretatie van het individu, Bij de een kunnen afzonderlijke gebeurtenissen het hele verdere gedrag bepalen, bij de ander is een hele reeks van gebeurtenissen van dezelfde aard nodig voordat daaruit een levenspatroon ontstaat. Een verdere mogelijkheid in de vorming van het levenspatroon is dat het individu al vroeg correcties op het beleefde en op de interpretatie daarvan aanbrengt. Een mens interpreteert al zijn jeugdervaringen op zijn eigen subjectieve manier, afhankelijk van zijn eigen zienswijze en werkt dat uit tot zijn manier van leven en denken, Hij heeft dan zijn eigen persoonlijke levens- en denkpatroon, zijn stijl van leven gevormd.

Hoe iemand zijn jeugdervaringen interpreteert, is ook een kwestie van hoe hij gevoelsmatig in elkaar zit. Twee verschillende kinderen kunnen uit dezelfde gebeurtenis zeer uiteenlopende conclusies trekken, Het ene kind wordt geslagen, voelt zich machteloos en prent zichzelf in: 'Ik ben een beklagenswaardig mens, Ik ben machteloos en kan mezelf niet verweren als ik word geslagen, Iedereen doet met mij wat hij wil,' Een ander kind wordt geslagen en besluit: 'Dat zal me niet weer gebeuren, Ik zal leren me te verweren.'

Welke mogelijke oorzaken zijn ervoor te geven dat iemand zich tot een machtsfiguur ontwikkelt? Hoe kunnen we voorkomen dat we onze kinderen opvoeden tot machtsfiguren? Hieronder worden drie voorbeelden gegeven van hoe ervaringen in de jeugd de ontwikkeling tot machtsfiguur kunnen stimuleren, Maar natuurlijk zijn er nog meer factoren die van invloed zijn.

In de jeugd ervaren machteloosheid kan tot de conclusie leiden: 'Dat mag nooit meer gebeuren!' Iemand die een dergelijke beslissing voor zijn leven neemt, zal ervoor zorgen dat hij liefst nooit meer in een toestand van machteloosheid terechtkomt. Hij zal er alles aan doen om macht te hebben, Als er omstandigheden in zijn leven komen die volgens zijn eigen waarneming op machteloosheid duiden, zal hij zich tegen deze subjectief beleefde ervaring verzetten om een omkering van de machtsverhoudingen te bereiken, In de eerste Ikfase is men met name gevoelig Voor ervaren machteloosheid en een daaruit resulterende krenking van de persoonlijkheid. Het Ik kan in deze fase ernstig geschaad worden en de betreffende persoon zal er in het verdere verloop van zijn leven veel _ zo niet alles _ aan doen zijn Ik aan z'n trekken te laten komen, Het moet gehuldigd, geloofd en erkend worden, Het Ik moet 'verzadigd' worden omdat het in de levensfase die daarvoor bedoeld was niet verzadigd werd, Om dit resultaat te bereiken Wordt geen middel geschuwd.

Voorbeeldfunctie van opvoeders of medeopvoeders, Een kind kan door observatie en eigen interpretatie tot de conclusie komen dat je als mens alleen kunt (over-)leven als je de macht hebt. Een tiener met rijke familieleden stelt zichzelf Bill Gates ten voorbeeld, BiIl Gates is Voor hem een persoonlijkheid. De tiener zelf is niet rijk en ook niet erg succesvol. Naar zijn mening past hij zich vaak aan de meerderheid aan of aan een 'sterke' persoon, Waarschijnlijk heeft hij een laag gevoel van eigenwaarde, Alleen door observatie werd hem duidelijk wat hij wil bereiken, Hij maakt 'rijk zijn' tot zijn levensdoel. In zijn ogen ben je alleen een persoonlijkheid als je rijk bent.

In de jeugd ervaren macht. Een kind dat zichzelf als machtig ervaart, heeft in de regel machteloze opvoeders, Het beleeft zijn eigen macht en groeit op met de vanzelfsprekendheid van zijn machtspositie. Hier speelt het aspect van het verwennen een grote rol. Een verwend kind heeft macht. Rudolf Dreikurs schrijft over verwennen:

Het is cultureel bepaald, een gevolg van verkeerd opgevatte vrijheid en het algemene onvermogen kinderen het hoofd te bieden, [ ... l Als het kind opgroeit met het idee dat het het recht heeft altijd meer te eisen, dan zal het dit recht later niet meer zo gemakkelijk opgeven.:"

De ouders, de opvoeders gehoorzamen en bevredigen de uitgesproken en vaak ook niet-uitgesproken behoeften van hun kind. Wie iemand verwent, acht hem nergens toe in staat en houdt hem klein, Het leven biedt het kind geen uitdagingen die nodig zijn voor de rijping van zijn persoonlijkheid, Het verwende kind leert: ik krijg alles; ik kan niets; ik ben niet verantwoordelijk, want ik heb niets gedaan. Verwennen beschadigt iemands persoonlijkheid, Je hoort het de ouders zeggen: 'Maar we hebben immers alles voor hem/haar gedaan!' Machteloos zien ze dat hun kinderen zich later in het leven in hun ogen merkwaardig gedragen. Vaak leidt dat echter niet tot een verandering van hun opvoedkundig gedrag, maar tot verder verwennen en bevredigen van de behoeften van hun kinderen, jongeren en jonge volwassenen. Het verwende kind leert geen grenzen kennen en heeft ze dus ook niet, Hoe moet je ook grenzen accepteren als je ze nooit hebt leren kennen? Voor hem zijn er dan ook geen grenzen, voor hem telt alleen dat hij 'het recht aan zijn zijde heeft' en 'macht heeft'. Als hij later in de loop van zijn leven machteloosheid ervaart, leidt dat bij hem tot behoorlijk wat irritatie, Hij heeft dan verschillende alternatieven om daarmee om te gaan. De ene mogelijkheid zou zijn om zijn sociale competenties te vergroten, Een andere zou zijn om door een enorme krachtsinspanning te zorgen voor een omkering van de machteloosheid en vervolgens de macht te behouden, Als de 'machtige' persoon die zichzelf als machteloos ervaart de beslissing neemt dat hij ervoor moet blijven zorgen dat hij de macht heeft, zal hij zich bijna automatisch tot een machtsfiguur ontwikkelen, Hij zal constant proberen om de in zijn jeugd beleefde machtspositie opnieuw te ensceneren, Een dergelijke machtsfiguur voelt diepe verachting voor mensen die zich door hem laten overheersen! Wie zich laat overheersen, is machteloos, Wie machteloos is, is niet machtig. Wie niet machtig is, hoefje niet te respecteren.

Zelfs al is het zo dat jeugdervaringen de ontwikkeling tot machtsfiguur kunnen stimuleren, dan ontslaat dat degene die een dergelijke jeugd doormaakte niet van zijn eigen verantwoordelijkheid, Iedereen is verantwoordelijk voor de beslissing welke conclusies hij zal trekken uit wat hij meegemaakt heeft. Ieder van ons wordt telkens weer voor verschillende alternatieven tot handelen gesteld waaruit hij er één kiest (en 'niets doen' is hier ook een keuze), Als iemand constant beslissingen neemt in de zin van onrechtmatig machtsgebruik, doorloopt zijn persoonlijkheid een ontwikkeling die uitloopt op machtsverslaving, Het voortduren van de zonde zorgt er dan voor dat zijn persoonlijkheid ontaardt.

 Is er hoop voor machtsfiguren?

L0Vas beantwoordt deze vraag in zijn boek erg pessimistisch. Hij schat de kansen op beterschap zeer gering in: 'Daar zou een echt wonder voor nodig zijn.':" Het doet ons deugd dat wij intussen getuigenissen van mensen kennen die inzagen dat zij machtsfiguren waren en vervolgens aan zichzelf gingen werken, Hun eigen gedrag, dat ze vroeger als normaal beschouwden, zien ze nu als zondig. Een dergelijk getuigenis vindt u op de bladzijden hierna, Een ouderling die vroeger zijn gemeente overheerste kan - volgens het oordeel van een gemeentelid - nu een dienend leider zijn. God kan echt wonderen doen! Maar hoop is er alleen als machtfiguren inzien dat het niet gaat om afzonderlijke situaties waarin ze zich ontactisch gedroegen, maar dat hun hele streven op het verkeerde doel gericht is, Een alcoholverslaafde heeft alleen kans op ommekeer als hem duidelijk wordt dat hij verslaafd is en als hij niet langer probeert zijn 'biertje'

te bagatelliseren, Aangeleerd gedrag afleggen dat al jaren duurt, is een genezingsproces dat meestal tijd nodig heeft.

 Persoonlijk verslag: 'Ik was een machtsfiguur'

'Tijdens een cursus van de Akademie für christlische Führungskräfte (Academie voor christelijke leidinggevenden) werden door andere deelnemers de boeken Makmennesketi i menigheten (machtsfiguren in de gemeente) van Edin Levás en Wölfe im Schaftpelz van George K. Simon geïntroduceerd, Ik luisterde er heel goed naar en wist niet wat ik hoorde, Ik was enthousiast dat ik eindelijk iemand gevonden had die begreep wat ik doormaakte en er zelfs een boek over geschreven had! Ik had daarvoor al met verschillende mensen gesproken en geprobeerd hen te vertellen hoe ik werkelijk was: hoe ik altijd moest winnen, hoe ik alles exact berekende, hoe alles wat ik deed om mijzelf draaide .. , Maar ze keken mij alleen maar met grote ogen aan en probeerden mij uit te leggen dat ik het allemaal immers voor de Heer gedaan had. Ze begrepen mij niet. Niemand, Ik had het gevoel dat er iets mis met mij was en vroeg mezelf af of ik misschien een speciaal soort afwijking had.

Ik kan niet zeggen waar de basis voor mijn gedrag als machtsfiguur gelegd werd. Ik ben opgegroeid in een gezin waar ze van mij hielden. Toch lijkt het alsof ik het hoofdstuk 'Hoe om te gaan met agressiviteit' in mijn ontwikkeling heb overgeslagen. Ik kan mij herinneren hoe ik vaak op school en in de buurt gevochten heb. Op school was ik echter zeer gesloten en mijn slechtste cijfer had ik voor spreekvaardigheid. Toen ik in de tweede klas als gevolg van een ongeval een zilveren kroon kreeg en daarom vaak werd uitgelachen, werd mijn agressiviteit alleen nog maar groter. Ik wilde steeds meer bewijzen dat ik goed was, Terwijl ik in mijn hart mijn schoolkameraadjes verachtte, was ik toch eenzaam en probeerde ik mijn vrienden met snoep te kopen, Dat lukte me niet echt. Want zo gauw het snoep op was, waren ook mijn vrienden weer weg, Ik begon te observeren en ontdekte dat dominante mensen eigenlijk precies hetzelfde deden als ik met mijn snoep, alleen nog veel beter. Ze verkopen zichzelf, brengen iets ter sprake, komen met een idee en trekken zo de aandacht van de mensen die zelf niet in staat zijn om zulke doelen te bereiken. Zo wist ik steeds meer te ontsnappen aan stevige kritiek en probeerde ik het met manipulatie en motivatie, Daar had ik veel lol in, want ik kon bepalen wat er gebeurde, Ik leerde argumenteren en overtuigen, Ik trad al op dertienjarige leeftijd toe tot de gemeente als leidster voor het jeugdwerk. Later richtte ik een tienerclub op waar ik echter weer mee stopte omdat ik van gemeente wisselde.

Ik wilde God echt van ganser harte dienen, Zo zag ik het. Ik merkte niet dat ik mij ontwikkeld had tot een machtsfiguur. In de nieuwe gemeente zag ik direct wie de leidinggevende taken waarnam en met die mensen ging ik doelbewust vriendschap aan, Mijn plan werkte, want ik had het doel van de centrale leiding als snel bereikt. Onze gemeente werd onderwerp van gesprek onder charismatische gemeenten omdat Gods genade ons gegrepen had en de werking van de Heilige Geest voelbaar was, Ik genoot hoog aanzien, en de bijval en de verering van de gemeenteleden deden me goed. In deze tijd stelde onze gemeente een jongerenpredikant aan, Hij was voor mij een rivaal omdat ik voelde dat ook hij zijn voordeel probeerde te doen met de dingen die God tot stand brengt. Voor mij was het duidelijk: hij of ik. Ik wilde niet het onderspit delven en zette alles op alles. Al gauw ontsloeg de gemeente deze jongerenpredikant met zijn gezin, Ik had weer vrij spel. Hoe het met de anderen ging, interesseerde me niets. En niet alleen ditmaal wist ik mijn charmes op een geweldige manier te gebruiken en anderen een kant op te sturen zonder dat ze het merkten. Ik kan me maar vier voorvallen herinneren waarin ik andere sterke persoonlijkheden het hoofd bood, wat volledig mislukte. Daarover heb ik tranen van zelfmedelijden vergoten.

Het keerpunt kwam toen ik mijn belofte inloste om voor God een jaar in de zending te gaan, Omdat ik naar het buitenland ging, moest ik heel mijn verantwoordelijkheid en daarmee ook het respect en mijn macht opgeven, Ik voelde me leeg, Ik dacht dat het kwam omdat ik mijn vrienden gewoon miste, Omdat ik mij niet bewust was van mijn innerlijke drijfveren, was mij niet duidelijk dat ik vooral mijn macht en gezag miste, Na de taalcursus kwam ik op een zendingsschip. Het werk dat mij was toegewezen was de afwas en het schoonmaken van de eetzaal. Maar al na twee weken was ik vastbesloten dat ik weer naar huis wilde, Ik achtte mezelf er te goed voor om nog zeventien weken dit minderwaardige werk te doen, Schone borden konden mijn heerszucht niet bevredigen, Maar God sprak een klein "nee" en ik gehoorzaamde, Dus probeerde ik om mijn werk gewoon beter te doen dan de anderen en ik kreeg dan ook als eerste een onderscheiding voor mijn ijverige inzet. Ik begon nachtkerkdiensten te organiseren, Maar al gauw hield ik ermee op omdat ik niet genoeg op handen werd gedragen. Ontevredenheid en verzet tegen God kwamen in mij boven, Wat deed ik op dit schip? Toen ik in januari met de evangelisatieclub begon, was mijn geloof bijna helemaal weg, Ik was woedend op God en kon niet begrijpen hoe Hij mij gewoon op deze vreselijke plek zonder ontsnappingsmogelijkheden liet zitten, N a een paar weken hoorde ik een preek die me heel erg aansprak.

De Heilige Geest sprak tot mij en liet mij mijn innerlijke drijfveren zien, Ik kon niet geloven dat ik zo doortrapt gemeen was. Maar toen ik naar mijn leven keek, zag ik dat het echt waar was, Ik schrok toen ik merkte hoe verkeerd ik was, Ik was ook kwaad op God omdat Hij mij pas op mijn vierentwintigste liet zien hoe ik mijzelf verheerlijkte, En ik had nog wel altijd geloofd dat ik Hem diende,

Toen mijn zendingswerk beëindigd was en ik terugkeerde naar mijn gemeente, wilde ik niet meer in de leiding omdat ik bang was weer in dezelfde gewoonte te zullen vervallen. Ik sprak met de predikant en het team van het jeugdwerk, maar ze leken me niet echt te begrijpen, De enige die mij begreep was de jeugdpredikant die ik eruit gewerkt had en bij wie ik me moest verontschuldigen, Voor de jeugdleider was het een plezierig gesprek omdat hij achteraf nu toch nog een bevestiging voor zijn werk kreeg. Hij was blij dat ik mijn excuses aanbood en begreep precies waar ik het over had, Hij merkte dat ik geen leven wilde leiden waarin macht belangrijker was dan wat ook. De voormalige jeugdleider had nu zelf een gewone baan omdat hij door zijn eerzuchtige karakter in verschillende gemeenten en christelijk werk problemen had gekregen, De kwestie in onze gemeente was voor hem al afgesloten, hij had de strijd gewoon opgegeven, Voor zijn gezin was het echter een heilzaam en verzoenend gesprek. Ik wil hiermee zeggen dat machtsfiguren andere machtsfiguren begrijpen. Ze herkennen de machtsverslaving bij de ander, die ze niet eens kennen, al heel snel. Dat komt aan de ene kant omdat hun oog geoefend is in het observeren en aan de andere kant doordat ze de tactieken van machtsfiguren kennen omdat ze die zelf immers ook toepassen, Ik ervaar het in ieder geval wel zo.

Ik wist niet wat ik nu met mijn leven aan moest. Mijn gedrag was en is immers heel sterk bepaald door deze jaren van zucht naar macht. Deze ACF-cursus heeft mij erg geholpen en ik kon mijn oren niet geloven toen de twee boeken van Levàs en Simon geïntroduceerd werden, Er is dus iemand die over ons schrijft, die weet hoe machtsfiguren denken, Het was een opluchting voor me en ik heb beide boeken gelezen, Het leek alsof elke bladzij over mijzelf ging, De harde uitspraken over de geringe kansen dat een machtsfiguur kan veranderen, waren erg ontmoedigend voor me. Toch zag ik wel dat ze in zoverre klopten dat ik vanzélf nooit veranderd zou zijn, Maar ik heb ervaren dat God genadig is, Het was niet mijn wens dat God deze eigenschap zou blootleggen, Wel bad ik dat ik meer op Jezus zou lijken, En God verhoorde mijn gebed, Niet zoals ik het wilde, maar zó dat het mij veranderde, In mijn ogen is er maar één ding dat een machstfiguur tot ommekeer kan bewegen: het breken van zijn eigenzinnigheid die God zijn heerschappij betwist. Maar dat is Gods werk!'

 DE MEDESPELERS EN DE SLACHTOFFERS

Wie zich wil losmaken uit de valstrikken van de macht, moet ook weten in hoeverre zijn eigen gedrag het machtssysteem gunstig heeft beïnvloed.

De verantwoordelijkheid van de 'medespelers'

Paulus wees de gemeente van Korinte erop hoe zij zich door de 'schijnapostelen' liet verlammen:

[.,.l gij verdraagt het immers, als iemand u als slaven gebruikt, als iemand u opeet, als iemand beslag op u legt, als iemand groot doet, als iemand u in het aangezicht slaat, (2 Kor. 11:20)

Het is verbazingwekkend dat christenen zich vrijwillig lieten (en laten) knechten. Paulus wees de gemeenteleden op hun medeverantwoordelijkheid, want ze lieten het immers toe dat ze uitgebuit werden!

Machtsfiguren krijgen alleen de kans omdat anderen zo perfect meespelen, Een kerk vierde een jubileumdienst. De plaatselijk leider werd verzocht een kort welkomstwoord uit te spreken. Hij maakte gebruik van de kans om tweehonderd toehoorders te kunnen toespreken. Zijn 'korte' welkom duurde een halfuur en bevatte onder andere een pleidooi voor het nieuwe afvalinzarnelingssysteem. Iedereen ergert zich aan zulke sprekers die van geen ophouden weten, die een welkom bij een feestelijke bijeenkomst uitspreken dat in plaats van vijf, dertig minuten duurt. Maar niemand houdt ze tegen! Een spreker die maar door blijft gaan, kan dat doen omdat anderen hem gewoon laten praten.

Bij machtsmisbruik is het de verantwoordelijkheid van de betrokkenen om de machtsfiguur bewust te maken van zijn door hen waargenomen overschrijding van de macht. Dan heeft een machtsfiguur ook de mogelijkheid om aan zichzelf te werken - of niet natuurlijk.

 Acht redenen waarom macht figuren het zo gemakkelijk hebben in christelijke gemeenten

George K. Simon stelt vast dat er drie beroepsrichtingen zijn die machtsfiguren prima mogelijkheden bieden om anderen te misbruiken: de politiek, het gevangeniswezen en religieuze gemeenschappen, Hij bedoelt daarmee natuurlijk niet dat alle politici, gevangenispersoneel of religieuze leiders machtsfiguren zijn.

Manipulerende mensen zijn echter altijd op zoek naar macht. En dat leidt ertoe dat ze zich aangetrokken voelen door zulke prachtige mogelijkheden om zichzelf op de voorgrond te plaatsen en in niet onbeduidende mate macht uit te kunnen oefenen. Daar komt nog bij dat ze dit alles onder de dekmantel van hun positie kunnen doen.

Christelijke gemeenten zijn een ideale omgeving voor machtsfiguren om hun machtshonger uit te leven. Raimo Mäkelä betitelt christelijke gemeenschappen als 'een perfect speelveld voor mensen met een persoonlijkheidsstoornis' . Hij geeft verschillende factoren aan die dit bevorderen:

1. Geestelijk leiders hebben macht over anderen. Waar macht is, kan deze ook misbruikt worden.

2, Sommige christenen koesteren de illusie dat er machtsmisbruik op de wereld is, maar niet bij hen in de gemeente.

3, Door de eigen hoge morele normen mag zoiets binnen de gemeente niet voorkomen. 'Kijk eens hoe vroom wij zijn.'24 Wat er niet mag zijn, wordt ook niet gezien.

4- De deemoedige houding van christenen speelt machtsfiguren in de kaart. Wij zijn - terecht overigens - terughoudend met harde oordelen over anderen, We hebben geleerd dat anderen het misschien niet zo kwaad bedoelen als ons gevoel ons aangeeft. Toch zou het goed zijn als we wat dit betreft onze gevoelens serieus zouden nemen.

5. Er is een overdreven behoefte aan harmonie onder christenen, Iedereen is aardig en geduldig of werkt daar in ieder geval uit alle macht aan. Interne problemen aansnijden, is iets wat men in onze gemeenten liever niet doet. Wie op een mogelijk probleem wijst, geldt als spelbreker en krijgt misschien zelfs te horen dat hijzelf het probleem is!

6, De bestuursstructuren zijn - vooral in vrije kerken - vaak onduidelijk. L0Vas stelt vast dat het grootste gevaar bestaat als een machtsfiguur zich opwerpt als leider in een gemeente waarin geen duidelijke structuren aanwezig zijn." Als niet duidelijk wordt gemaakt wie wat mag beslissen, wint altijd degene die zijn ellebogen het best weet te gebruiken.

7, Machtsfiguren op christelijke leidinggevende posities kunnen zich beroepen op het goddelijk gezag als leider. Wie aan hen twijfelt, twijfelt daardoor ogenschijnlijk aan God, De gemeenteleden voelen een zekere schroom om een 'gezalfde des Heren' naar het waarom te vragen,

8, Christelijke gemeenten zijn een vergaarbak voor onevenwichtige personen, Dat is ook goed trouwens, want Christus kwam juist voor de zieken en de zwakken, Labiele mensen zoeken echter juist aan het begin van hun geloofsleven mensen aan wie ze zich vast kunnen klampen, Ze maken zich graag ondergeschikt aan een sterke persoonlijkheid en bevorderen daardoor ongewild machtsmisbruik.

Tijdens een gemeentevergadering vroeg een gemeentelid of en wanneer er weer ouderlingen werden verkozen of in ieder geval ouderlingen in de gemeente werden bevestigd. Een van de ouderlingen antwoordde: 'Wij willen geen democratie binnen de gemeente. Zulke verkiezingsprocedures hebben in het koninkrijk van God al veel schade aangericht. Wij zijn geroepen door God en door de gemeente aanvaard. Dat blijft zo!'

Hier waren vier van de hierboven genoemde factoren tegelijk aan het werk: er was kennelijk geen duidelijke regeling voor welke periode de ouderlingen waren aangesteld (punt 6), De ouderlingen gebruikten hun macht om vast te leggen dat deze benoeming tot hun levenseinde ofhun vrijwillige terugtreden zou gelden (punt I), Omdat zij zich beriepen op hun goddelijke roeping durfde niemand hen tegen te spreken (punt 7). Degene die openlijk het probleem durfde aan te kaarten, werd indirect verweten dat hij een verkiezing voor durfde te stellen, wat 'onevangelisch' was (punt 5),

Christelijke eenheid is een lovenswaardig streven, Soms wordt het bewaren van de 'eenheid' echter te veel gehuldigd en wordt er te veel aan opgeofferd, Als mensen van mening verschillen, hoeft het niet altijd zo te zijn dat een van de meningen onjuist is. (Natuurlijk zijn er punten waar er sprake is van een eenduidige waarheid. Het is waar dat Jezus is opgestaan, Wie in dat opzicht een andere mening heeft, is in de gemeente van Jezus Christus niet op zijn plaats, Maar op veel punten die ons in het dagelijks leven in de gemeente bezighouden is er niet altijd een juiste mening.) Wie een andere mening huldigt dan de 'eenheidsmening', maakt zich los uit het systeem en maakt zich misschien zelfs ongeliefd, Voor de eenheid wordt verscheidenheid afgewezen, ook de verscheidenheid van meningen met betrekking tot een bepaald onderwerp, Eenheid die zo ontstaat is een geveinsde eenheid, een pseudo-eenheid, Als het allemaal te vriendelijk en voorkomend moet, ontstaat daardoor de rust van het kerkhof, omdat er gezwegen moet worden, Behoeften mogen niet openlijk geuit worden, Dan gebeurt het maar al te gemakkelijk dat er andere uitlaatkleppen worden gezocht en mensen in het geheim hun wensen kenbaar maken. Mensen willen iets veranderen, maar mogen daarvoor de rechte, directe weg niet bewandelen, dus zoeken ze ondergrondse kronkelwegen, Als er sprake van is dat gemeenteleden kronkelwegen zoeken omdat ze via de rechte, directe weg geen kansen zien, zou dat er weleens op kunnen wijzen dat er in die gemeente een partij is die aan de macht is en een andere partij die zich machteloos voelt. Wat hardop mag worden gezegd, hoeft niet heimelijk bekend gemaakt te worden. 'Een systeem dat geestelijk gezond is, leeft van de vrije informatiestroom. [ ... ] Zieke systemen menen dat ze een einde aan de vrije stroom moeten maken.

 Acht karakteristieke medespelers en slachtoffers

Niet iedereen wordt het slachtoffer van een machtsfiguur. Het is mogelijk dat persoon A iemand als machtsfiguur ervaart, terwijl persoon B er compleet verbaasd over is dat A diegene daarvan beschuldigt. Wie geen bedreiging voor een machtsfiguur vormt, probeert hij vaak liefdevol voor zich te winnen,

Of je tot slachtoffer wordt, hangt ook af van je eigen persoonlijkheid. Sommige vrouwen lijden eronder dat hun man drinkt en hen slaat. Nadat het hen eindelijk is gelukt zich van deze man te bevrijden, kiezen ze een nieuwe partner die ook drinkt en hen slaat.'? Op dezelfde manier krijgen sommigen altijd weer met machtsfiguren te maken,

Het tragische is dat elk slachtoffer dat zijn machteloosheid beleefd heeft, een potentiële dader is en elk slachtoffer gelijktijdig een dader kan zijn (op een ander levensgebied, bijvoorbeeld tegenover zijn eigen kinderen), Hier wordt het machtsmisbruik direct weer doorgegeven,

Mensen met in de jeugd aangeleerde gevoelens van machteloosheid hebben zich een levensstijl eigen gemaakt die perfect bij de 'beheersende' kant van een machtsfiguur past. Zij kenmerken zich door onderwerping, het verlangen naar harmonie, een gevoel van minderwaardigheid en het idee dat alles hun eigen schuld is, Waarschuwingssignalen van de eigen ziel en soms ook van het lichaam, worden in de wind geslagen en omgevormd tot schuldgevoelens tegenover de machtsfiguur. 'Als ik aardiger tegen mijn man was geweest, had hij mij niet geslagen', zeggen mensen die in hun leven al vroeg de slachtofferrol zijn gaan spelen, Ze vinden het moeilijk om zich uit een dergelijk machtssysteem los te maken, Klappen en vernederingen nemen ze op de koop toe en vaak zien ze niet eens dat er iets niet goed zit. Bovendien weten ze niet hoe je uit zulke situaties kunt ontsnappen. Hier zijn goede geestelijk leiders en zielzorgers nodig, die weten hoe je zwakke mensen sterker kunt maken.

Wie ooit slachtoffer was, moet eens bij zichzelf nagaan waarom juist hij slachtoffer werd, Het is belangrijk dat we onze eigen persoonlijkheid kennen, Daardoor worden we ons bewust van onze achilleshiel en kunnen we ons losmaken van intermenselijke systemen die ons en onze omgeving schade toebrengen.

Een academicus die succes had in zijn beroep, leed eronder dat zijn prestaties geringschattend en als kwalitatief minderwaardig werden beoordeeld, Als tweede kind had hij een oudere broer die - naar zijn idee - altijd beter was, wat hij als tweede kind presteerde was minder belangrijk en minder goed, Het tweede kind kon het nooit winnen van de eerstgeborene. Die was altijd sterker. Zijn achilleshiel was de angst dat hij als tweederangs, als niet goed genoeg werd beschouwd,

Een vrouw was de jongste van het gezin, Ze groeide op met het gevoel als kleintje nooit serieus te worden genomen, Later in haar leven onderbouwde zij al haar uitspraken met zoveel mogelijk bewijzen om maar serieus te worden genomen, Zij besefte niet dat juist dit haar achilleshiel blootlegde, Een machtsfiguur maakte misbruik van deze onzekerheid,

Beide mensen voelden zich als kind machteloos, De een tegenover zijn oudere broer, de ander als jongste van het ouderlijk gezin, Hier liggen de plaatsen voor de hand waar een machtsfiguur deze mensen het gevoeligst kan treffen, Een machtsfiguur zal intuïtief de plekken vinden waar zij kwetsbaar zijn en zijn pijlen daarop richten.

De volgende acht persoonlijkheidstypen28 lopen met name gevaar om slachtoffer of medespeler van een machtsfiguur te worden, De eerste zes typen zijn meer relatiegericht, terwijl de laatste twee meer taakgericht zijn.3° Iemand die relatiegericht is, is in zijn denken en handelen gericht op anderen en zal een taak voor die mensen verrichten, Taakgerichte mensen zijn eerder gericht op de taak waarmee ze bezig zijn en minder afhankelijk van relaties. Relatiegerichte mensen kunnen via relaties dus ook sterker gemanipuleerd worden, Ze zijn ertoe bereid om veel te verduren om een relatie te laten 'slagen'. Ze investeren veel. Sommigen van hen offeren zichzelf voor de relatie op.

Aanhankelijke mensen bekommeren zich om anderen, Op die manier is het leven voor hen de moeite waard, Ze leven als liefdevolle, bezorgde, loyale, bedachtzame en hulpvaardige mensen. De behoeften van een groep of hun leider maken ze tot de hunne, Het maakt henzelf gelukkig als ze de aanwijzingen en doelen van anderen uitvoeren, Aanhankelijke mensen zeggen: 'Ik ben gelukkig als jij het bent!' en dat menen ze ook!

Omdat aanhankelijke mensen in verschillende mate de ander graag van dienst zijn en de verantwoordelijkheid aan de ander overlaten, moeten ze op hun hoede zijn voor partners met sadistische of antisociale persoonlijkheidsstoornissen die hen kunnen gebruiken of pijn doen.

Vaak tref je aanhankelijke mensen in de omgeving van machtsfiguren aan, Als een aanhankelijk iemand een machtsfiguur die hijzelf niet als zodanig ziet als leider accepteert, is hij ertoe bereid om zich in te zetten voor diens welbevinden en om hem te beschermen tegen aanvallen. Aanhankelijke mensen nemen daarbij zelfs beledigingen op de koop toe, Een machtsfiguur zal intuïtief zulke mensen om zich heen verzamelen, Dan heeft hij bescherming voor zichzelf en zijn machtsaanspraken. Hij hoeft zichzelf niet tegen vermeende aanvallen te beschermen, Dat doet zijn bezorgde, loyale en hulpvaardige medewerker wel.

Allemaal zouden we wel loyale medewerkers willen hebben, Loyaliteit, bedachtzaamheid en hulpvaardigheid zijn wenselijke eigenschappen, Aanhankelijke mensen hebben bepaalde eigenschappen en leven daarnaar: ze vormen een sterke, beschermende muur voor hem.

Gevoelige mensen worden in hun relaties overwegend gevormd door gevoel en relatie, Daarbij hebben ze een voorkeur voor het bekende boven het onbekende, Gevoelige mensen vinden het belangrijk wat anderen over hen denken. Zij kenmerken zich door hoffelijkheid, terughoudendheid, vriendelijkheid en beheerstheid.

Gevoelige mensen zijn gericht op anderen. Ze hebben de bevestiging van anderen nodig om zich prettig te voelen en in harmonie met de wereld.

Een gevoelig mens doet er lang over om beslissingen te nemen, Als gevoelige mensen in hun vroege jeugd machtsfiguren hebben meegemaakt zijn ze geknipt als slachtoffer. Een gevoelig mens is snel gekwetst. Hij laat zich snel intimideren en is op grond van zijn eigen waarden en normen nauwelijks in staat om zich tegen een machtsfiguur te verzetten, Het kan dus ook voorkomen dat een gevoelig iemand afleidingsmanoeuvres en verborgen intimidatie in een gesprek niet direct doorziet.

Een gevoelige vrouwen K, spraken met elkaar. In dat gesprek ging het over een praktische kwestie: 'Willen we bij het gemeentefeest een lopend buffet of aan gedekte tafels zitten?' K. was voor gedekte tafels, de gevoelige vrouw voor een lopend buffet. Er werden een paar argumenten uitgewisseld, Ineens vroeg K.: 'Zeg eens, hoe lang geloof jij eigenlijk al?' Deze vraag had met het oorspronkelijke onderwerp niets te maken. Maar omdat de gevoelige vrouw 'slechts' zeven actieve jaren als christen kon aantonen, was zij in de ogen van de ervaren en dominante K. niet competent genoeg om over de kwestie van de gemeenschappelijke maaltijd van de gemeente mee te mogen beslissen. De gevoelige vrouw was op grond van haar persoonlijkheidsstructuur en haar aangeleerde slachtofferrol niet in staat om het oneigenlijke verloop van het gesprek op te merken, Ze vond het moeilijk om grenzen te trekken ('Waarom vraag je me dat nu?') omdat ze vond dat dat indruiste tegen haar waarden van terughoudendheid, vriendelijkheid, hoffelijkheid en beheerstheid,

Het devies van opofferingsgezinde mensen luidt: 'Houden van betekent dienen; houden van betekent geven.' Zulke mensen concurreren met niemand, ze zijn totaal niet eerzuchtig en zijn tevreden met een tweede of zelfs een laatste plaats, Hun eigen behoeften kunnen wel wachten tot die van de anderen bevredigd zijn. Ze zijn attent, eerlijk, tolereren zwakheid en geven nooit een scherp oordeel. Ze zouden hun 'laatste hemd' nog afstaan, waardoor ze zelf niets meer zouden hebben, Ze houden hun lijden lang vol. Ze zijn wat naïef en onschuldig en denken nooit dat anderen onoprechte of onzuivere motieven hebben,

Door hun persoonlijkheidskenmerken zijn ze uitstekend geschikt als verdere beschermers van machtsfiguren, Ze zullen eerder lijden dan een concurrent van de machtsfiguur worden, Ze willen helemaal geen macht en zullen zich ook tegenover een machtssysteem opofferingsgezind gedragen.

Een opofferingsgezinde man is al jaren lid van zijn gemeente en lijdt in stilte, Een van de ouderlingen heeft veel trekjes van een machtsfiguur. Bovendien was deze ouderling jarenlang tegelijkertijd de werkgever en huurbaas van deze man, 'Ik bid al jaren dat er iets zal veranderen, Ik wil het volhouden, misschien verandert er nog iets, God kan dat doen.' Dat is wat de opofferingsgezinde man denkt en zegt. Op zijn manier doet hij veel klusjes in zijn gemeente voordat iemand hem daarom vraagt en vaak ook zonder dat iemand het merkt, Hij observeert veel dingen, wordt ook door sommige dingen gekwetst, maar hij neemt ze voor lief: 'Zo is het nu eenmaal, en wat zou ik eraan kunnen doen.' Omdat hij bij de ouderling geen onzuivere motieven vermoedt, ziet hij geen aanleiding om in te grijpen in de situatie, Daardoor ondersteunt hij een systeem waar hij zelf onder lijdt. De machtsfiguur kan zich veilig wanen, Deze man betekent geen gevaar voor hem.

Mensen met een grote behoefte aan harmonie - soms zou je ze ook harmonieverslaafd kunnen noemen - houden van het 'grote geheel': 'Als het maar gezellig is!' De kwaliteit van een gezin, gemeente of christelijk werk, meten ze af aan de harmonie die er heerst, De scherven, beledigingen of het vuile willen ze niet zien.

Op een avond gooide een spreker met opzet een porseleinen vaas op de grond. Een verantwoordelijke medewerker kon het niet aanzien dat er een hoop scherven naast de lessenaar lag en haalde nog tijdens de lezing stoffer en blik om de scherven weg te halen, De spreker wilde de scherven echter nog gebruiken om iets duidelijk te maken, Toen hij er na de lezing op werd aangesproken zei de medewerker: 'Er waren vandaag zo veel mensen die onze groep niet kennen. Ik wilde niet dat ze zouden denken dat alles hier kapot is.' Hij leed eronder dat de harmonie die hij wilde laten zien door deze handeling kapot leek te zijn.

Omdat mensen die behoefte hebben aan harmonie conflicten zelf niet kunnen verdragen, proberen ze zichzelf en anderen wijs te maken dat alles in orde is. Jammer genoeg zijn ze daar heel goed in, Daarmee zijn het ook geschikte medespelers in een systeem van machtsfiguren. Mensen die een dergelijk systeem willen blootleggen zullen ze het scherpst bekritiseren, Maar ze worden ook zelf misbruikt, Ze zijn ertoe bereid op het altaar van de schijnvrede heel veel te offeren: een gemeente, relaties met 'verstoorders van de harmonie', zichzelf. Mensen die behoefte hebben aan harmonie en relatiegericht zijn, hebben bij een conflict - en helemaal bij een conflict met machtsfiguren - het gevoel dat ze partij moeten kiezen, Ofwel ze horen bij de ene partij of bij de andere. Ze kunnen het niet verdragen om heen en weer geslingerd te worden tussen de partijen. Ze kiezen voor de partij die ze als de sterkste beschouwen, want daar verwachten ze snel rust van.

Dramatische mensen willen het sprankelende middelpunt van elke groep zijn. En dat is precies wat ze ook in christelijke gemeenschappen in de praktijk brengen, 'Het rijke, complexe leven van dramatische mensen wordt beheerst door twee centrale zaken: gevoel en relaties.:» Ook in het dagelijks leven weten ze de sfeer in een hele ruimte met hun esprit, hun gevoel voor schoonheid, hun extravagantie en zinnelijkheid te bevorderen, De wereld is voor hen een toneel, het leven is nooit saai en er bestaan voor hen ook geen saaie mensen, Een leven waarin iets gebeurt, is voor hen een leven dat de moeite waard is,

Dramatische mannen en vrouwen laten hun gevoelens openlijk zien, Hun gezicht verraadt de stemming waarin ze op dat moment verkeren, Ze reageren snel op veranderingen in hun omgeving en hun stemming verandert even snel. Door hun grote levensvreugde hebben ze de neiging het ogenblik uit te buiten en impulsief te reageren.

Dramatische mensen willen graag gezien worden, 'Complimenten en pluimpjes zijn voor dramatische mensen als water en brood: ze hebben ze nodig om door te gaan.'> Door complimenten doelbewust te geven of te onthouden, weet een machtsfiguur dramatische mensen goed te sturen,

Dramatische mensen zijn bovendien sentimenteel. goedmoedig, uitbundig, houden van roddeltjes en intriges, zijn snel geroerd en in relationele aangelegenheden nogal naïef. Ze zien in anderen liever het goede, het negatieve van anderen negeren ze het liefst.

Dramatische mensen definiëren zichzelf van buiten naar binnen, Ze zien zichzelf zoals anderen hen zien, Als een dramatische persoon zichzelf moet beschrijven, begint hij met de woorden: 'Andere mensen zeggen altijd dat ik een ... ben.'

Dramatische mensen passen goed bij machtsfiguren, want in hun omgeving is altijd wel iets gaande.

Hun ontvankelijkheid voor positieve aandacht, hun neiging tot idealisering en hun voorliefde voor de vrolijke kant kan dramatische mensen in de problemen brengen, Ze laten zich gemakkelijk beetnemen door roekeloze types met bedoelingen die allesbehalve redelijk zijn.

Ze worden gemakkelijk door antisociale types en avontuurlijke mensen gebruikt. Als een dramatisch persoon genoeg applaus krijgt, zal hij dit systeem lang als medespeler ondersteunen.

Aan de andere kant worden zij door hun geringe frustratietolerantie en hun sterke uit gevoel en relaties bestaande levensgevoel ook gemakkelijk tot slachtoffer van machtsfiguren. Als relaties voor dramatische mensen verloren gaan, raken ze in existentiële nood en gaan ze nog sterker naar de 'schouderklopjes' van de machtsfiguur verlangen. Een vrouw vertelt hierover:

Ik was niet bereid dingen aan mezelf te veranderen en deed niet mijn best anderen erbij te betrekken, dat was het oordeel van sommigen uit mijn gemeente over mij, Het irriteerde me, Ik had een heel ander gevoel over mezelf. Want ik informeerde constant naar hun mening, Maar als zij het zeiden, moest het wel zo zijn. Dat dacht ik en ik voelde me er ellendig bij. Ik merkte dat steeds meer mensen uit mijn gemeente zich kritisch en afstandelijk tegenover mij opstelden, Ik deed alles om dat tegen te gaan. Voor één 'schouderklopje' was ik bereid heel wat oorvijgen te incasseren, Ik werd nog vriendelijker en keek de mensen, vooral de machtsfiguur, nog meer naar de ogen.

Lange tijd kon ik mijzelf en ook vrienden buiten deze gemeente niet duidelijk maken wat hier gebeurde. Ik twijfelde aan mijn eigen waarnemingsvermogen, want zo gaan christenen immers niet met elkaar om.

Wispelturige mensen springen met beide benen een levenssituatie binnen. Hun leven wordt bepaald door de hartstochtelijke wens met andere mensen en met 'het leven' in contact te komen. Daar komt nog bij dat zij goed bestand zijn tegen veranderingen in de 'algemene weersgesteldheid', Het leven is voor hen een achtbaan 'en ze staan erop om een ritje mee te maken, Van de hoogtepunten tot de dieptepunten wordt elke ademtocht vervuld van intensiteit'.

Ze zijn spontaan, houden van een grapje en zijn niet bang om risico's te nemen, Ze hebben veel energie, zijn levendig en creatief. Ze accepteren anderen gemakkelijk. Bovendien hebben ze veel fantasie, zijn nieuwsgierig en staan open voor andere culturen en waarden. Als ze iemand op een voetstuk hebben gezet, zullen ze diegene beschermen tot er een andere persoon komt die sterker is, Die moet zich wel eerst bewijzen, Als hij vervolgens echter op het voetstuk staat, profiteert hij van hetzelfde gedrag als zijn voorganger. Als de wispelturige mens iemand heeft laten vallen, wordt deze vaak volledig afgewezen, Jammer genoeg springen wispelturige mensen snel van de een naar de ander. Op den duur zijn ze niet erg betrouwbaar,

Als een machtsfiguur bij een wispelturig persoon op een voetstuk staat, is dit een sterke positie waarvan hij dankbaar gebruik zal maken, Aan de andere kant komen wispelturige mensen in de omgeving van machtsfiguren ook volledig aan hun trekken omdat er van alles aan de hand is en gebeurt, en spanning verrijkt hun leven, Zo is het over en weer een geven en nemen, Samen vormen ze een sterk systeem.

Gewetensvolle mensen streven ernaar altijd het juiste volgens de juiste methode te doen, Omdat zij de neiging hebben hun eigenwaarde af te meten aan de waarde van hun werk, zijn ze vooral gekwetst als hun werk bekritiseerd wordt. De machtsfiguur zal het intuïtief exact op die manier aanpakken door telkens weer een beroep te doen op hun schuldgevoel: 'Je hebt het niet goed gedaan!', 'Op die manier was het beter geweest!', 'Je hebt niet overal rekening mee gehouden!', 'J e was niet zuinig, voorzichtig, fatsoenlijk, christelijk genoeg!'

Een machtsfiguur kan een gewetensvol persoon tot was in zijn handen maken als het hem lukt het gevoel over te brengen dat het 'niet genoeg' was, De hoge eisen die de gewetensvolle persoon stelt aan zijn eigen handelen, worden hem daarbij zelfs noodlottig.

Een echtpaar werkte samen in een christelijke instelling, zij was relatiegericht, hij gewetensvol. Beiden leden onder de constante kritiek van een machtsfiguur. De vrouw leed eronder dat haar almaar meer relaties ontglipten en zij steeds sterker een duidelijke afwijzing ervoer. Haar man leed eronder dat zijn werk nooit goed genoeg was. Zij werden beiden gekwetst maar op verschillende manieren.

Aan de andere kant zijn het ook juist vaak gewetensvolle mensen die anderen het gevoel geven niet goed genoeg te zijn, Wij dienen dit goed in de gaten te houden.

Gewetensvolle personen worden door machtsfiguren snel als bedreiging gezien, Gewetensvolle mensen gaan immers op een gewetensvolle manier met anderen om en verwachten dit ook van anderen, Daarom vormen zij een gevaar voor de machtsfiguur, die alleen met zichzelf het beste voor heeft. Bovendien willen gewetensvolle mensen altijd een toelichting voor gedrag, situaties en veranderingen, Gewetensvolle personen herinneren zich steevast als eerste de afspraken en protocollen en eisen deze ook op. Voor een machtsfiguur vormt dat een grote bedreiging, Hij 'moet' zich wel verdedigen. Dus gebeurt het vaak dat juist gewetensvolle mensen onder machtsfiguren te lijden hebben, Omdat een gewetensvolle persoon bijzonder terughoudend is met negatieve opmerkingen over anderen, kan dit lijden heel lang duren,

Elk van deze zeven persoonlijkheidskenmerken is op zich in combinatie met een machtsfiguur al gevaarlijk. Wij combineren in onze persoonlijkheid allemaal verschillende persoonlijkheidskenmerken, Maar nu moeten we ons voorstellen dat iemand overwegend wispelturig, of opofferend, of aanhankelijk is, Natuurlijk zullen we zulke mensen in onze omgeving waarderen, Het is een waar genoegen om met hen samen te leven, ook voor een machtsfiguur. Het is echter goed dat er ook andere persoonlijkheidskenmerken zijn die niet zo snel verleid kunnen worden tot 'meespelen', Dit geldt bijvoorbeeld voor waakzame mensen,

'Overlevingsexpert' is een goede beschrijving voor iemand die waakzaam is, 'Hun zintuiglijke antennes die mensen en situaties in hun omgeving constant aftasten, geven hen direct de boodschap door als iets verkeerd is, stoort, uit de toon valt of gevaarlijk is."? Zij zien verborgen motieven, subtiele verdraaiingen van de waarheid, boodschappen met een dubbele bodem, valse tongen en uitvluchten sneller dan anderen, Ze hebben een fijn oor voor verschillende manieren van communiceren. Ze nemen de rol van criticus, scheidsrechter, waakhond en strijder privé maar ook maatschappelijk graag op zich, Waakzame personen 'zijn bereid zich op de dingen die niet kloppen - vooral machtsmisbruik te storten' en vormen daar

door een bedreiging voor machtsfiguren. Ze zetten zich in voor mensen die onrecht wordt aangedaan, Een waakzame persoon zal een machtsfiguur niet accepteren; niet in zijn groep en al helemaal niet als hij zich persoonlijk overheerst voelt. Overheersing door anderen probeert hij op alle terreinen van het leven te vermijden. Hij weet exact hoe macht en gezag in zijn relaties verdeeld moeten zijn, Waakzame mensen zijn sociaal gezien ook erg onafhankelijk. Ze zijn niet afhankelijk van de erkenning van anderen en hun raad, hun opvattingen houden ze liever voor zichzelf. Ze gaan voorzichtig en terughoudend met anderen om, Trouwen loyaliteit zijn belangrijk voor hen, Daarvoor willen ze zich ook tot het uiterste inspannen, Ze nemen gemakkelijk beslissingen. Als ze aangevallen worden, aarzelen ze niet om voor zichzelf op te komen,

Elke christelijke gemeenschap doet er goed aan om waakzame mensen in haar gemeenschap naar hun observaties te vragen, Waakzame mensen kunnen er veel aan bijdragen dat een netwerk van relaties gezond blijft of weer gezond wordt. Het is soms moeilijk waakzame mensen te onderscheiden van machtsfiguren. Want een waakzame persoon schiet in de stress als hij de controle kwijt is, Waakzame mensen laten zich snel in met 'gehakketak over de macht', Ze willen niet overheerst worden, maar vrij zijn in hun doen en laten. Ze hebben liever zelf de macht dan dat ze gebukt gaan onder machtsmisbruik. Ze kunnen dan ook blijk geven van neigingen tot machtsvertoon om de 'zwakken' in hun omgeving te beschermen, Hierin verschillen ze weliswaar van de typische machtsfiguur die het voor het zeggen wil hebben om het zo te plooien als hij het wil. Als iemand zowel waakzaam als gewetensvol is, wordt een machtsfiguur wel heel erg onder druk gezet en zal hij alles doen om een dergelijke persoon uit zijn omgeving kwijt te raken,

Wij willen mensen die al tot slachtoffer of medespeler van machtsfiguren geworden zijn, moed geven om de confrontatie met hun eigen persoonlijkheid aan te gaan, om hun eigen, vaak verborgen levensdoelen onder ogen te zien, te accepteren en te kunnen veranderen, Want als wij onszelf gaan kennen zoals God ons al kent, worden wij gesterkt en kunnen wij de heel sterken (machtigen) weerstand bieden. Dan hoeven wij ons niet meer te laten overheersen en kunnen wij ons leven zelf inrichten.

HULP VOOR DE OMGANG MET MACHTSFIGUREN

Hoe kun je machtsproblemen aansnijden?

Wie denkt dat er binnen een groep of gemeente sprake is van machtsmisbruik, moet dit open en zo mogelijk ook in het openbaar uitspreken. Je kunt gemakkelijker met gevoelens en indrukken omgaan die 'op tafel liggen' dan met verborgen waarnemingen, Ons denken en handelen wordt hoe dan ook beïnvloed door deze gevoelens, Als gevoelens niet (mogen) worden uitgesproken, worden er schijnargumenten gebruikt, Schijnargumenten leiden tot schijngevechten, Schijngevechten kosten tijd en kracht, maar nemen de oorzaak van het conflict niet weg, Openlijke subjectiviteit is beter dan schijnsubjectiviteit. In plaats van te zeggen: 'Dat is verkeerd, Je doet de preek altijd nog eens een keer over. Zo leid je toch geen kerkdienst', zou je beter kunnen zeggen: 'De laatste twee zondagen is me opgevallen dat je na de preek het onderwerp met je eigen gedachten aanvult. Dat stoort me bij het nadenken over de preek. Ik zou het prettig vinden als je het slot van de preek zonder commentaar zou zo laten.'

Jij-boodschappen versterken de mogelijkheid tot conflicten, ikboodschappen verminderen die. Het is een verschil of je zegt: 'Jij bepaalt hier alles alleen' of 'Ik voel me machteloos'. De eerste formulering is een aanval. De ander zal zich gaan rechtvaardigen, Machtsfiguren zullen zich sterk en heftig rechtvaardigen. De tweede formulering beschrijft een gevoel, hoe jij het ervaart. Een ervaring op zich kan niemand in twijfel trekken,

Het uitspreken van gevoelens vraagt om discipline. Om dit goed te laten verlopen, kan het soms helpen om er een externe, niet betrokken bemiddelaar bij te betrekken die erop toeziet dat men zich aan bepaalde gespreksregels houdt. Wijzelf hebben baat bij een kritiekschema dat we tijdens seminars hebben leren kennen en dat we ook op onze eigen seminars en in het dagelijks leven gebruiken. Het is van waarde gebleken in veel kritieke situaties, Het wordt door sommige bedrijven gebruikt als leidinggevenden van hun medewerkers feedback krijgen, een situatie die vaak nogal precair is, Dit schema noemen wij gewiegde feedback, omdat het uit de volgende vier stappen bestaat:

1. Waarneming. Deze heeft altijd betrekking op een concrete waarneming. Veralgemeniseringen als 'altijd', 'nooit', 'constant' zijn niet geoorloofd,

2. Interpretatie, Hier kun je proberen begrip voor het gedrag van de ander te tonen.

3· Ervaring. In plaats van zogenaamd objectief te zijn, formuleer je je eigen gevoelens. Hoe kwam het gedrag op mij over?

4, Gewenst gedrag. In plaats van een dringend verzoek, 'je moet', wordt een wens geuit: 'Ik zou graag willen dat je .. .' Een wens laat de ander vrij om te beslissen, Hij hoeft er niet op in te gaan, Daardoor wordt de ander niet beknot. Niemand wil beknot worden en vooral machtsfiguren reageren allergisch op dergelijke pogingen,

In plaats van: 'Jij doet ook altijd alles alleen en bepaalt wat er in onze gemeente gebeurt', zou je kunnen zeggen (waarneming): 'Jij deelde de uitnodiging voor de gemeentevergadering vorige zondag uit terwijl ik die nog helemaal niet gezien had', (interpretatie:) 'Ik heb het gevoel dat je het zo belangrijk vond dat je geen tijd wilde verliezen', (ervaring:) 'Maar het ergerde me wel omdat ik bepaalde formuleringen heel onduidelijk vind', (wens:) 'Ik zou graag willen dat ik in de toekomst van te voren naar de uitnodigingen kan kijken voor je ze kopieert en uitdeelt.'

Het voordeel van gewiegde feedback is dat het de vier aspecten die in het algemeen in een boodschap verstopt zitten,39 inzichtelijk maakt en expliciet noemt: de waarneming geeft een zakelijke inhoud weer, de interpretatie zegt iets over de relatie ('wat ik over jou denk'), de ervaring zegt iets over mijzelf, de wens drukt een appèl aan de ander uit.

Deze gewiegde feedback is geschikt in situaties waarin men vermoedt dat er sprake is van machtsmisbruik en dit voor het eerst aan de orde wil stellen. Als de ander gedurende langere tijd laat zien dat hij het nog niet doorheeft, is een eenvoudige wens niet meer voldoende.

Acht praktische tips

Samenvattend geven wij acht tips voor de persoonlijke omgang met machtsfiguren.

1.     Bid én handel!

Toen David zich tegen zijn zoon Absalom moest verdedigen, bad hij erom dat deze de verkeerde beslissing zou nemen (2 Sam. 15:31), God verhoorde dit gebed (2 Sam. 1T14), In een machtssituatie in deze tijd formuleerde iemand een soortgelijk gebed. Hij bad God erom dat de machtsfiguur een verkeerde beslissing zou nemen, Dit gebeurde: de machtsfiguur trad terug uit zijn leidinggevende positie omdat hij ervan uitging dat het zonder hem een chaos zou worden. Hij rekende er op dat de anderen hem dan terug zouden halen, Als dat was gebeurd, zou zijn positie sterker zijn geweest dan voordien. Maar hij vergiste zich, Het liep ook zonder hem goed, Niemand haalde hem terug, En dus had hij zelf de beslissing genomen zijn machtspositie neer te leggen.

 2. Schat het karakter van de ander realistisch in

In de beroepswereld worden veel gemene trucjes uitgehaald, Ga er ook in de gemeente vanuit dat niet alle gedrag zo geheiligd is als u graag zou willen, Let bij iemand bij wie u een eigenaardig gevoel hebt meer op het resultaat (zijn 'vruchten', Mat. TIG) dan op zijn woorden, De uitspraak 'Maar ik bedoelde het toch goed', laat dominantie van het zuiverste water zien (hij bepaalt wat goed voor u is), laat u daar niet door imponeren.

3. Word u bewust van uw eigen achilleshiel

Waar bent u kwetsbaar, waar onzeker? Waarom raakt juist û in dergelijke situaties verzeild (zie hoofdstuk 3, alinea 3)? Persoonlijkheidstests kunnen u, in combinatie met een deskundige pastorale begeleiding, helpen uw eigen achilleshiel te ontdekken, waardoor u die in de toekomst juist beter kunt beschermen.

4, Probeer gericht te spreken

Ga niet in op zaken die er niets mee te maken hebben. Als u het wilt hebben over vermeend machtsmisbruik, blijf daar dan bij en ga niet in op theologische geschillen,

Laat anderen niet voor u spreken en laat u niet door anderen tot spreekbuis maken. Spreek voor uzelf en verstop u niet achter anderen. Dat laatste toont ten eerste uw onzekerheid en ten tweede: weet u wel zeker dat u de opdracht van de anderen hebt om voor hen te spreken? In de derde plaats kan het gebeuren dat uitgerekend degenen voor wie u zich dacht in te zetten, u als eerste in de rug aanvallen,

Jezus heeft ons in Matteüs 18:15-17 drie wijze stappen aanbevolen voor kritische gesprekken: eerst alleen, dan met een derde persoon, vervolgens openlijk voor de gemeente. Probeert u daarbij met degene die tegenover u zit afspraken te maken die redelijk zijn, helder gedefinieerd, uitvoerbaar en die rond een bepaalde datum klaar moeten zijn en dan gecontroleerd kunnen worden, Een dergelijke afspraak zou bijvoorbeeld zijn dat iemand op 31 juli van dit jaar één van zijn zes leidinggevende functies neerlegt.

5, Maak de tactieken van de machtsfiguur inzichtelijk

Johannes bracht de daden van Diotrefes in herinnering en legde die bloot (3 Joh. ra). Wijs de andere aanwezigen tijdens de bespreking erop als de machtsfiguur eigenmachtig gehandeld heeft, de ander zijn onderwerp afbrengt etcetera. Doe dit ter plekke, zodat de anderen kunnen constateren waar u het over hebt. Zorg ervoor dat u vertrouwd bent met de acht tactieken van machtsfiguren (hoofdstuk 2, alinea 2) zodat u er op de juiste manier op kunt reageren.

Een ervaring met betrekking tot de tactiek van het 'afleiden' van iemand die verantwoordelijk was voor de planning van de leiding van de kerkdienst:

Altijd wanneer er volgens P. iets verkeerd ging, als bijvoorbeeld de voorganger de afspraken binnen de gemeente verkeerd of onvolledig afkondigde, kwam P. na de kerkdienst bij mij en beklaagde zich, Omdat ik de leiding had, moest ik ervoor zorgen dat dit correct verliep, Na enige tijd pakte ik de kwestie van de 'juiste' leiding van de kerkdienst op tijdens een vergadering van de kerkenraad waarbij ook gemeenteleden aanwezig waren, Om P. niet te compromitteren vermeldde ik slechts dat ik de afgelopen tijd klachten over de leiding van de kerkdienst had gekregen. Na een wat ongemakkelijke discussie gaf men te kennen dat de manier waarop de kerkdienst geleid werd niet zo gedetailleerd voorgeschreven diende te worden, maar aan de individuele voorganger moest worden overgelaten (wat ook mijn mening was), Eén van de voorgangers wilde weten wie er bij mij geklaagd had, Voor ik kon antwoorden, maakte P. een eind aan de discussie met de woorden: 'Ach, zo belangrijk is het immers niet. Laten we nu naar het volgende onderwerp gaan.' Ik vond deze opmerking wel vermakelijk, maar dom genoeg hield ik mijn mond.

Want wat gebeurde er? Ik leek nu voor iedereen de zeurpiet, terwijl degene die constant in het geniep kritiek leverde ruimhartig leek. Ik had ter plekke de dingen bij de naam moeten noemen: 'Beste P., je opmerking verbaast me, Je heb in de afgelopen maanden vaak je beklag bij me gedaan, En nu we met alle betrokkenen over dit punt willen praten, kap je het onderwerp af.'

6, Vermijd dreigingen

Geef de machtsfiguur niet het gevoel dat hij verliest! Een machtsfiguur zal eerder een 'tactiek van de verschroeide aarde' volgen dan in zijn eentje verliezen, Probeer naar win-win-oplossingen te zoeken, Dit vraagt soms om veel creativiteit en wijsheid van God. Een mogelijkheid zou de volgende afspraak kunnen zijn: 'Als we een jaar lang kunnen zien dat je aan jezelf werkt en jezelf verandert, zien we graag dat je de verantwoordelijkheid weer met ons deelt.' In dit geval krijgt de machtsfiguur iets positiefs in het vooruitzicht gesteld voor het geval hij zichzelf blijvend veranderd.

7, Wees voorbereid op de consequenties

Het kan gebeuren dat het u vergaat als de tegenstanders van Diotrefes: u wordt belasterd en buiten de gemeente gesloten. Iemand die zelf op landelijk niveau een fulltime baan heeft, vertelt:

Door een verandering van standplaats werd ik voor de tweede keer geconfronteerd met een machtsfiguur in de gemeente, Ditmaal wilde ik echter niet opnieuw wijken, Maar ik wist dat ik op alles voorbereid moest zijn, Het zou kunnen dat ik belasterd zou worden; dat ik niets meer mocht zeggen in de gemeente, Het zou ook kunnen gebeuren dat mijn gezin erin meegetrokken zou worden of dat ik zelfs buiten de gemeente zou worden gesloten, Bovendien zou ik mijn benoeming als pastor kunnen verliezen,

 8, Vermijd een hopeloze strijd

Soms is vluchten de enige redding, God zou de mogelijkheden gehad hebben om zijn zoon tegen Herodes te beschermen en toch gaf hij Jozef de opdracht om naar Egypte te vluchten (Mat. 2:13). Paulus was bereid om voor zijn Heer te sterven (Hand, 2I:I3) en toch koos hij er tweemaal voor om te vluchten (Hand, 9:25; 1TIO)!

Machtsfiguren hebben grenzen nodig, Maar het is ook liefdeloos om een machtsfiguur uit te schakelen met de gebundelde macht van een gemeente, Complete heiliging geschiedt daar waar de gemeente én de machtifiguur genezen worden. Als machtsfiguren hun gezonde weg tot God vinden, zijn zij even waardevolle medewerkers in het koninkrijk van God als ieder ander.

 MACHTSFIGUREN BINNEN DE ZENDING

Klaus W. Müller

1. Acht speciale gevaren voor zendelingen

Stelt u zich eens voor dat u als gast in een Aziatisch land met een auto van een bevriende organisatie rijdt. Vanwege de chaotische verkeerssituaties is u uit voorzorg ook een chauffeur ter beschikking gesteld, Plotseling is de toch al smalle weg geblokkeerd, Er ligt een vrachtwagen op zijn kant en de lading ligt dwars over de straat verspreid, Een bus met een deuk aan de zijkant staat ernaast, Er is een mensenmenigte ontstaan, Uw chauffeur moet stoppen; hij stapt uit. U valt als buitenlander direct op en twee mannen dragen op hun schouders mensen die bewusteloos zijn en leggen ze voor uw portier neer. Ze vragen u in het Engels om de gewonden naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis te brengen. Als gast kunt u echter niet zomaar over het voertuig beschikken. De chauffeur stapt intussen in omdat hij een kleine doorgang tussen de twee bij het ongeluk betrokken voertuigen ontdekt heeft. Plotseling rijdt hij er met een ruk vandoor en verwijdert zich zo snel mogelijk van de plaats van het ongeval.,

Later wordt u uitgelegd dat als een Europeaan bij een ongeluk betrokken is, deze altijd potentieel schuldig is, Als hij een gewonde meeneemt, heeft hîj schuld aan de verwondingen en krijgt hij de rekening voor de behandeling, Als de gewonde overlijdt, hangen hem een gevangenisstraf en hoge geldboetes boven het hoofd. U kunt er niet van uitgaan dat de rechter zich voor u zal inzetten; hij zou ook kunnen proberen om zelf geld uit de situatie te slaan, In het ongunstigste geval wordt de helper door de meute als schuldige op de plek van het ongeval gelyncht.

Wie tot de inheemse cultuur behoort, trekt meestal aan het langste eind; u zult in ieder geval aan het kortste eind trekken, ongeacht uw rechtspositie, Voor deze mensen is het belangrijk dat ze macht over u hebben; ze maken gebruik van de gelegenheid.

1. De cultuur trekt aan het langste eind

Er zijn religies en culturen met een structuur die het machtsfiguren gemakkelijker maakt. Ook in zogenaamde democratische staten wordt het recht van het individu niet continu beschermd, vooral niet dat van buitenlanders, Zelfs westerse ambassades - voor zover aanwezig en bereikbaar - kunnen zich vaak niet voor hun staatsburgers inzetten. Buitenlanders ontbreekt het aan een lobby in de dominante cultuur. In India bijvoorbeeld heerst nog altijd het kastenstelsel en de leden van de hogere klassen peinzen er niet over om hun hegemonie op te geven. Ongetrouwde vrouwen en wezen hebben geen man die hen in de maatschappij kan vertegenwoordigen en zijn blootgesteld aan de kwaadwilligheid van anderen. Medelijden is daar geen ethische waarde.

Zendelingen hebben er moeite mee om uit dergelijke situaties wijs te worden. Bijbelse principes, bijvoorbeeld van de barmhartige Samaritaan, kunnen zij niet in de praktijk brengen, Ook christelijke artsen stellen zich in dergelijke noodsituaties bloot aan het gevaar zelf beschuldigd te worden, Zij riskeren hun leven, De macht ligt bij de mensen van de dominante cultuur, het systeem, de religie, Als een dergelijke kwestie tragisch afloopt, spreken wij vervolgens van martelaren.

Hoewel deze situaties in de afgelopen jaren weer toenemen, komen ze over het algemeen hoogst zelden voor. Vaak hebben zendelingen echter wel te maken met politieke en ook kerkelijke structuren waarin zij - ondanks een contract en afspraken - niet krijgen waar zij recht op hebben. Het zijn en blijven buitenlanders en dus trekken zij aan het kortste eind.

Dat zijn situaties die je niet kunt veranderen en een zendeling zal zich daar van te voren goed op in moeten stellen en het moeten accepteren. De zendeling is te gast in de desbetreffende cultuur. Maar hij zal eronder lijden omdat het gedragspatroon tegen zijn christelijke overtuiging en tegen de boodschap van de Bijbel ingaat, soms ook gewoon alleen tegen de westerse logica, Natuurlijk krijgen we in het dagelijks leven niet altijd met zulke moeilijke zaken te maken, maar soms JUIst als we daar emotioneel niet op zitten te wachten. Mettertijd wen je voor een deel wel aan deze situatie, hoewel deze zich ook kan ontwikkelen tot een verborgen, constante belasting.

Snelle veranderingen op korte termijn vallen niet te verwachten.

We moeten het doen via beïnvloeding op lange termijn door vriendschap, het geven van het juiste voorbeeld, vergeving, verkondiging en gebed, De Heilige Geest zal ook in deze landen altijd individuele personen geestelijk weten te overtuigen. Pogingen mensen te overtuigen door 'logische' argumenten slaan niet aan, ze werken eerder contraproductief. Het uitoefenen van druk door het niet geven van financiële hulp of het verbinden van voorwaarden daaraan, werkt slechts beperkt en wekt heimelijke wrok op, Terechtwijzingen met bijbelse argumenten ondersteunen weliswaar de positie van de zendeling, maar aangezien de inheemse medewerker daarbij gezichtsverlies lijdt omdat hij in evangelisch opzicht tekortschiet, wordt de verdere samenwerking daardoor meestal eerder geblokkeerd dan bevorderd.

2, Leidinggevende structuren als machtspositie

Zendelingen kunnen ook met machtsfiguren te maken krijgen als gevolg van hun ondergeschikte plaats in een inheemse leidinggevende structuur, Vooral jonge inheemse leiders zien daarin een kans om hun prestige te versterken. Zij misbruiken hun functie om hun macht over buitenlandse zendelingen te doen gelden, Afspraken die in contracten zijn vastgelegd of mondeling zijn gemaakt, spelen dan ineens geen rol meer. Zendelingen mogen dan bijvoorbeeld hun werk niet meer zonder uitdrukkelijke toestemming uitoefenen, En die toestemming moet telkens opnieuw worden aangevraagd, Ook kan de opdracht zonder duidelijke reden spontaan worden veranderd, Als de zendeling een verklaring verlangt of zich tot de zendingsleiding wendt, wordt dit als druk op de kerkelijke leiding gezien en breekt er een machtsstrijd los, Iedereen probeert er invloed op uit te oefenen: de handtekening onder de visumaanvraag wordt net zolang geweigerd tot de zendeling 'murw' is, Sommige zendelingen laten hun emoties - tranen of woede - daarbij de vrije loop, Dat krenkt beide zijden en misschien krijgt men de verbroken verhoudingen nooit meer goed en hebben ze onderhuids bij een rapportage een fatale uitwerking.

3, Eer en prestige als macht versterkende factoren

In de meeste niet-westerse culturen speelt het eergevoel bij de machtskwestie een doorslaggevende rol. Macht geeft prestige en voor prestige is macht nodig, De zendeling mag daarom volstrekt niets doen of zeggen wat voor een inheemse meerdere eerverlies zou betekenen. Degene die gekwetst is zal dat weliswaar eventueel zonder een woord te zeggen voor lief nemen. maar hij zal zijn positie in ieder geval gebruiken om zijn eer weer te herstellen en verder gezichtsverlies uit te sluiten. Een inheemse leider heeft een hoogstaande zendeling daarbij echt niet nodig. Een dergelijk leider uit zijn ambt zetten omdat hij misschien echt geen bestuurlijk talent heeft en de positie mogelijk alleen heeft gekregen omdat hij goed kan preken, is een hele prestatie, Het beste lukt dat door iemand 'weg te promoveren': je biedt hem een hogere baan aan, Dan verliest hij zijn prestige niet. Sommige mensen kregen een studie in het buitenland aangeboden wat er na terugkeer dan voor zorgde dat ze aanspraak konden maken op een hoge baan die daarmee overeenkwam. Deze slang bijt zichzelf telkens in zijn staart.

De mechanismen van het geweten die een veel sterkere uitwerking op eer en schaamte hebben dan de zendeling zich bewust is, zijn hierbij doorslaggevend, Door het geestelijke rijpingsproces vinden absoluut noodzakelijke veranderingen plaats die de overdreven reacties wat beteugelen, maar de gevoeligheden blijven bestaan, De zendeling verwacht bij de mechanismen van het geweten een gerichtheid op schuld en gerechtigheid en is teleurgesteld omdat daar misschien slechts een glimpje van te zien valt. Vaak projecteert hij zijn eigen gevoeligheden en motieven op inheemse medewerkers omdat hij zijn eigen geaardheid onbewust als Bijbelse maatstaf oplegt aan anderen en dienovereenkomstige reacties verwacht. Teleurstellingen liggen dan voor de hand.

Op dit gebied moet een zendeling snel en feilloos een goede 'fijngevoeligheid' ontwikkelen omdat hij zich anders altijd als een lomperik blijft gedragen.

4, De macht van de het bestuur

Zendelingen zijn vaak ook overgeleverd aan inheemse of streekgebonden besturen die het ontbreekt aan kennis van zaken en daarmee inzicht in de culturele of religieuze samenhang, wat tot verkeerde beslissingen leidt, Sommige besturen is 'zand in de ogen gestrooid' door inheemse personen of zelfs zendelingen die hun eigen prestaties of project heel goed overtuigend weten voor te stellen. Met name wanneer besturen zichzelf gevleid voelen, hebben zij de neiging een kant te verwaarlozen,

Als deze zwakke kant nog versterkt wordt door het verlangen om macht over anderen te hebben, worden beslissingen tot een 'wet van Meden en Perzen', Alleen al het zitting hebben in een bestuur of het bekleden van een leidinggevende functie, schijnt sommige mensen het recht te geven elke kritiek af te wimpelen en geen enkel voorstel aan te nemen - dat zou immers hun waardigheid en deskundigheid ter discussie stellen, Iemand die de leiding heeft maakt nu eenmaal geen fouten - hij kán ze niet maken en dus maakt hij ze ook niet. Deze logica is doeltreffend, Elke wedervraag wordt als aanval beschouwd, als onwilligheid om zich te schikken of als ongehoorzaamheid. Daarmee wordt elke zendeling algauw monddood gemaakt. Culturele stamverschillen worden soms nog eens versterkt door religieuze banden, Dergelijke principes zitten bij christenen die in besturen meewerken dan ook diep in het onderbewustzijn en er zijn soms zelfs generaties voor nodig tot ze met wortel en tak uitgerukt kunnen worden, Het kost tijd om de christenen in het Woord van God te verankeren. Zoals eerder gezegd, geeft God altijd weer individuele mensen die culturele en religieuze hindernissen om elkaar te begrijpen doorbreken en een christelijke levenshouding krijgen, Zij staan zelf in tweestrijd tussen cultuur en Bijbel, moeten soms ongewild compromissen aangaan en kunnen daardoor ook de zendeling bijstaan.

5. Zendelingen als machtsfiguren

Ook zendelingen kunnen zich tot machtsfiguren ontwikkelen, Zij lopen daartoe zelfs bijzonder veel gevaar omdat zij in het middelpunt staan en in de maatschappij door hun blanke huid een belangrijke positie innemen, Bovendien hebben zij meestal voorkennis, zijn zij de inheemse medewerkers de baas en moeten zij veel beslissingen nemen, terwijl zij weinig gecorrigeerd worden. Mettertijd worden zij gevoelig voor kritiek en gaan die als persoonlijke aanval of zelfs als afwijzing van de christelijke leer beschouwen, Op den duur zal deze houding verharden; zulke zendelingen dulden haast geen jongere collega's naast zich en hebben het helemaal moeilijk als de jongere collega's geliefder zijn en meer geaccepteerd worden dan zij, Vaak moeten hun wegen zich dan scheiden om de jonge zendeling voor de zending te behouden. Normaal gesproken wordt ervan uitgegaan dat jonge mensen bepaalde zwakke kanten hebben en dus begeleiding nodig hebben, Van oudere medewerkers accepteert men dat zij hun ontwikkeling achter de rug hebben en niet meer kunnen of hoeven te veranderen, Men heeft de neiging wat men bij jonge zendelingen een 'hebbelijkheid' noemt, bij oudere zendelingen tot 'karakteristiek' te bestempelen, Zo treffen we op het gebied van de zending soms uiterst koppige mensen aan die zich door niemand meer laten corrigeren en misschien zelfs een eigen 'zendinkje' binnen de zending bedrijven, Ze hebben eigen financiële bronnen en zijn niet meer op toestemming van de zendingsleider aangewezen, ook laten ze zich weinig gelegen liggen aan jongere collega's, Ze hebben geleerd te zwijgen als dat nodig is en hun eigen weg te gaan, Ze zijn waarschijnlijk niet eens meer in staat in te zien dat de eenheid van de zending door dit gedrag ondergraven wordt. en dan vooral bepaalde principes van zelfstandigheid of samenwerking, Of ze zijn dusdanig van zichzelf overtuigd dat ze hun eigen werk boven dat van de overige zendelingen stellen, Jammer genoeg zijn er nog altijd genoeg mensen die hen ondersteunen en hoge bedragen direct aan hen overmaken zodat er geen overheadkosten voor de organisatie afgehaald worden, Zulke zendelingen zetten zich weliswaar helemaal voor een bepaald doel in, maar ondergraven daardoor de totale strategie van de zending. Als zendelingen onaantastbaar boven de inheemse christenen staan en hun eigen culturele voorkeuren gebruiken voor de verkondiging van het Evangelie en tot meerdere eer en glorie van henzelf, verdedigen ze niet alleen hun eer maar ook hun macht. Ze nemen God af wat alleen Hem toebehoort. Dit is de reden waarom sommige zendelingen min of meer 'verafgood' worden en hiervan ook genieten. En laat een lager geplaatste collega het niet wagen hier kritiek op te hebben!

6. De macht van de ouderdom

In veel culturen strekken de jaren iemand tot eer. Dat is natuurlijk en zelfs bijbels (Lev, 19:32; Spreuken 16:31; 1 Tim. 5:1), Oudere zendelingen genieten bij de leiding van de zending of de leiding van de inheemse kerk respect, zij hebben een lobby in het desbetreffende bestuur.

Maar ook bij zendelingen ontstaat soms een automatisch machtsprincipe op grond van hun leeftijd, De ouderen hebben dan een voorsprong door hun ervaring, die een rijping met zich meebrengt, vooral geestelijke rijping, Daardoor zijn hun meningen en beslissingen 'juister' dan die van de jongeren, Als de leeftijd echter tot maatstaf wordt of het woord van een jonge medewerker wel enig gewicht in de schaal legt, dan verschuilen de ouderen zich achter hun leeftijd en gebruiken die als machtsfactor, Sommigen willen daarom de verantwoordeliikheid niet afstaan en claimen tegenover jonge collega's op grond van hun leeftijd automatisch het recht op de leiding of de besluitvorming, Bij zendelingen wordt deze instelling vaak nog eens versterkt of bevestigd door de cultuur.

Goede raad is hier weleens duur. Alleen mensen die nog ouder zijn of hoger geplaatste mensen kunnen zulke zendelingen 'in beweging krijgen', Sommigen willen in het harnas sterven en tot op dat moment de macht behouden, Eigenaardig genoeg sorteren religieuze argumenten in zulke gevallen weinig effect; in geen van de genoemde Bijbelpassages wordt leeftijd macht verleend, Als zulke oudere zendelingen niet tot dit inzicht komen, trekken ze zich verbitterd terug, Ook zendelingen zijn verknocht aan hun prestige.

7. Machtslijnen

Soms lopen er lijntjes van de zendeling via het bestuur naar de directie of naar de zendingsleider of omgekeerd, Op die manier kunnen er gemakkelijker beslissingen worden genomen doordat de reguliere besluitvormingsweg wordt verkort. Dringende kwesties zijn bovendien een alibi voor voorlopige beslissingen die later gerechtvaardigd worden. Zo kan het voorkomen dat de ene zendeling jarenlang op een voertuig moet wachten terwijl de andere zijn verzoek later indient en zijn auto eerder krijgt. Sommige machtslijnen hebben te maken met geld, Zendelingen oefenen op de zendingsleiding en de directie druk uit door te wijzen op hun grote vriendenkring of hun overvolle rekening met giften waarop behoeftige medewerkers teren, Ze willen hiermee nu ook zelf hun voordeel doen. Jonge zendelingen komen echter onder druk te staan als hen bij elke post het financieringstekort wordt voorgeschoteld, Depressieve periodes worden vervolgens weer graag uitgelegd als zwakte of onvermogen of zelfs als geestelijke tekortkoming. De oudere collega stijgt in aanzien omdat zijn giftenopbrengst kennelijk op de zegen en daarmee op de bevestiging van God terug te voeren valt. Zulke machtsfiguren komen graag met hun ervaring en jarenlange uithoudingsvermogen aanzetten waardoor hun jongere collega geen enkele kans meer heeft. Heldere structuren juist ook in de leiding en directie kunnen voorkomen of vermijden dat deze lijnen ontstaan of er een eind aan maken.

8. Machtsmisbruik tegenover vrouwen

Voor ongehuwde vrouwen zijn ondoorzichtige of 'onbegrijpelijke' machtsstructuren in de zending een valstrik. Natuurlijk speelt het vrouwbeeld bij mannen in de leiding en vooral in de cultuur daarnaast een doorslaggevende rol. Ofwel deze vrouwen houden zich koest en nemen genoegen met de voor hen afgebakende taak, ook als die niet overeenkomt met hun talenten, en proberen de situatie deemoedig te dragen. Ofwel zij proberen bij de eerstvolgende gelegenheid te ontsnappen uit hun 'gevangenis', Een vakantie in het vaderland, een kans om te trouwen of een aantrekkelijk aanbod van een andere zendingsorganisatie komen daarvoor in aanmerking.

Of ze stellen zich teweer. Een dergelijke zendelinge worden dan algauw bijbelse of culturele argumenten voorgehouden. Op een gegeven moment heeft ze geen goede antwoorden meer en komt het probleem op een ander plan, Ze ziet zichzelf dan voor de keus geplaatst om het te accepteren of te vertrekken, Voor sommigen blijft alleen het laatste over als ze zichzelf niet gewonnen willen geven zonder het probleem de baas te kunnen worden of te kunnen verwerken. Misschien stellen ze zich met z'n tweeën teweer. Dan staan hun kansen er ook beter voor om in een dominante mannenwereld te overleven. Sommigen houden zich verbitterd staande, Anderen ontwikkelen zichzelf daardoor tot 'kenaus' - ze kiezen voor een vlucht naar voren en houden zo op hun beurt de mannen onder de duim. Het gaat hier niet om een kwestie die alle vrouwen betreft, maar om personen die vanwege hun geslacht en hun capaciteiten respect verdienen, Zij zijn geroepen door God en hebben van Hem hun talenten gekregen; hun plaats binnen het huwelijk en de gemeente, hun rol als vrouw zijn onontbeerlijk en komen voort uit de algemene verantwoording van de zending tegenover God.

2, Mogelijke oplossingen

Bij problemen met inheemse mensen over machtskwesties moet in ieder geval een beroep gedaan worden op een vertrouwenwekkende bemiddelaar. Door zelf de onderhandelingen te leiden, wekken we misschien zelfs agressie bij onze gesprekspartner op, Als er contracten worden gesloten of zaken worden afgesproken, moet de zendeling weten wie hij daarop kan aanspreken en wie voor hem bemiddelt, met name als het om zaken met een publiek karakter gaat. Een vertrouwenslobby is de beste menselijke basis om problemen op te lossen, Je hebt in het buitenland iemand nodig die de zendelingen gelooft, die probeert hen te begrijpen en een zekere verbondenheid toont, misschien doordat hij luistert en op zijn minst kan opkomen voor de waarheid vanuit het gezichtspunt van de zendeling, ook als hij er zelf anders over denkt. Een inheemse autoriteit die ondersteunt en raad geeft hoe je je het beste kunt opstellen, is van even groot nut. Deze persoon moet vooral een autoriteit zijn voor degene met wie wij onderhandelen, dat wil zeggen hij moet een hogere machtspositie hebben.

Met onevangelische machtsstructuren wordt bij de beoordeling van zendelingen die 'mislukt' zijn zelden rekening gehouden, Vaak genoeg worden deze 'onder het tapijt geveegd' - uit respect voor een leidinggevende of invloedrijke persoon in het vaderland of op het zendingsveld.

Ook hier geldt de waarschuwing dat we voorzichtig moeten zijn, Zendelingen moeten niet uit machtshonger of geldingsdrang voor zichzelf vechten, In principe moeten alle zendelingen geduldig en ootmoedig zijn, maar dit geldt natuurlijk ook voor machtsfiguren. Paulus waarschuwt in 1 Kor. 67-8 dat je jezelf liever tekort kunt laten doen. Het beste voorbeeld daarvan is Jezus Christus zelf. En toch was Hij meedogenloos in zijn veroordeling van de Farizeeën, die hun volk als machtsfiguren overheersten in plaats van er als herders voor te zorgen (Mat. 25:13,16; Luc. 11:42),

Het voorbeeld van Jezus Christus kan door machtsfiguren misbruikt worden. Zij eisen ootmoedigheid - maar vooral tegenover henzelf. Dat is het toppunt van hoogmoed bij machtsfiguren, want daarmee eisen zij dat men de ootmoedigheid jegens God duidelijk maakt door ootmoedigheid jegens mensen - vooral jegens hen, God eist ootmoedigheid jegens zichzelf (I Pet. 5:5; Jak. 4:10) en wel van allen, en 'in ootmoedigheid achtte de een de ander uitnemender dan zichzelf (Filip. 2:3),

Als medewerkers zichzelf nooit tekortdoen, maar dit van anderen eisen, is er bij hen waarschijnlijk een neiging tot machtshonger, Paulus verlangde van de hoofdlieden van Filippi dat zij hen die onterecht gevangenzaten persoonlijk met alle eerbetoon de stad uit zouden begeleiden, Dat was een schande voor de hoofdlieden, het betekende prestigewinst voor Paulus en Silas en daarmee voor de jonge gemeente van Jezus Christus ter plaatse, Het is niet altijd juist en goed om jezelf tekort te doen, Paulus verdedigde zichzelf ook uit alle macht tegenover de Korintiërs die hem valse motieven en tekortkomingen wilden toedichten (2 Kor. 7: I-9; hfst. I0en 11), De hele gemeente zou daardoor een slechte naam gekregen hebben, De vraag is ook hier of de liefde van Christus hier de drijfveer vormt (2 Kor. 5:14), Natuurlijk heeft God mensen nodig - ook broeders en zusters en inheemse kerkelijk leiders - om ons ootmoedig te maken, Maar dan moeten wij de liefde van Christus wel door hen heen zien schijnen; die is immers duidelijk herkenbaar en voelbaar. Als dat niet het geval is, dan geschiedt de verootmoediging op eigen gezag en is er sprake van machtsmisbruik. We moeten ons daar ondubbelzinnig en vastberaden tegen verzetten, maar vooral in liefde als we het machtsdenken in hem niet willen versterken, De kuiperijen van machtsfiguren zijn zonden die wij binnen de gemeente niet mogen dulden.

De praktische vertaling van deze principes vraagt van zendelingen een bovenmenselijke ootmoed, geduld, liefde, zelfverloochening en vertrouwen in de kracht van de Heilige Geest. De evangelische omgang met de macht behoort tot de lessen die Jezus ons met klem heeft aangeraden en die wij mensen uit andere culturen niet mogen onthouden, ook als zij daar door hun cultuur en vorige religie minder gemakkelijk op ingespeeld zijn,

Zendelingen dienen hun motieven dubbel te controleren: bijbels/evangelisch en menselijk/cultureel. Daarom is het belangrijk dat wij elkaar over en weer corrigeren: oude en jonge, mannelijke en vrouwelijke zendelingen, inheemse en buitenlandse medewerkers, Ervaringen met betrekking tot overheersend gedrag en neigingen tot machtsmisbruik moeten echter door iedereen geuit kunnen worden, Wel dienen natuurlijk vooraf de eigen motieven diepgaand nagegaan te worden en dient men met voorbeelden te komen die binnen het algemene kader beoordeeld kunnen worden, Niemand mag uit angst zwijgen, al helemaal niet uit angst voor een machtsfiguur.

Evangelische criteria gelden voor alle discipelen van Jezus, voor zendelingen en inheemse medewerkers en ook voor hoger geplaatsten. Ze kunnen alleen niet afgedwongen worden als het de betreffende christen aan evangelische substantie ontbreekt, en al helemaal niet door mensen die te gast zijn in een ander land, ook niet als de bijbelse principes al wel zijn aangeleerd, Dat is het dilemma van zendelingen als gast in een vreemd land: ze zijn verantwoordelijk voor het hele Evangelie en mogen in leer en leven niets weglaten, Tegelijkertijd voeren zij niet de heerschappij over het geloof maar zijn zij medewerkers aan de blijdschap (2 Kor. 1:24), Het spanningsveld ligt tussen moed en vergevingsgezindheid.

LITERATUUR

Bijbelexegese

Bruce, Frederick F., New Testament history, Doubleday-Galilee, New York 1971

Gehring, Roger W., Hausgemeinde und Mitsion. Die Bedeutung antiker Häuser und Hausgemeinschaften - von jesu bis Paulus, Brunnen, Gidsen 2000

Guthrie, Donald, New Testament lntroduction, Apollos, Leicester 1990 Iohnson, Thomas F" 1, 2, and 3 John, New International Biblical Commentary Series 17, Hendrickson Publ., Peabody Mass, 1993 Klauck, Hans-Josef, Der zweite und dritte johannesbrief, Evangelischkatholischer Kommentar zum Neuen Testament XXIII/2, Neukirchener Verlag, Zürich 1992

Leutzsch, Martin, Die Bewährung der Wahrheit, Der driite johannesbrief als Dokument urchristlichen Alltags, WVT Wissenschaftlicher Verlag, Trier 1994

Marshall, LH., The Epistles of john, NICNT, Eerdmans, Grand Rapids 1978

Schlatter, Adolf, Die Brieft und die Offenbarung des Johannes, Erläuterungen zum Neuen Testament 10, Calwer Verlag, Stuttgart 1990

Over dienend leiderschap

Blanchard, Ken, Bill Hybels en Phil Hodges, Leadership by the Book: Tools to Transfonn Your Workplace, William Morrow & Co 1999 Buchholz, Siegfried, 'Fit für die Zukunft - Aufspringen auf einen fahrende Zug', in: Jörg Knoblauch, Horst Marquardt (red.), Fit für die Zukunft, Konrepte christlicher Führungskräjte, Brunnen, Cieisen 1999, p, 7-20

Eickhoff, Klaus, 'Vorn Geheimnis des Leitens', in: Jörg Knoblauch, Horst Marquardt (red.), Fit Jür die Zukunft, Konzepte christlicher Führungskräfte, Brunnen, Gidsen 1999, P: 32-45

Greenleaf, Robert K., Servant Leadership. A Journey into the Nature of Legitimate Power and Greatness, Paulist Press, Mahwah (N,y,) 1977 _ The Power of Servant Leadership, Larry Spears (red.], Berrett-Koehler Publishers lnc., San Francisco 1998

Gunderson, Denny, The Leadership Paradox. AChallenge to Servant Leadership in a Power Hungry World, YWAM Publ., Seattle 1997 Strauch, Alexander, Biblische Altestenschaft: Bin Aufruf zu schriftgemäfler Gemeindeleitung, Gemeinde & Mission, Ried im Innk- reis 1998

Over persoonlijkheidsvorming

Bents, Richard en Reiner Blank, Typisch Mensch, Einführung in die Typentheorie, Beltz, Göttingen 1995 Dreikurs, Rudolf, Grundbegriffe der Individualpsychologie, Klett-Cot- ta, Stuttgart 1997 Dreikurs, Rudolf en Loren Grey, Kinder lemen aus den Folgen, Freiburg im Breisgau 1999   Gay, Friedbert (red.), DISG-Persönlichkeitsprofil, GAB AL, Offenbach 1999

Norwood, Robin, Women Who Love too Much, Arrow 2000 Oldham, Iohn M" en Lois B. Morris, The New Personality Self-portait, Why You Think, Work, Love and Act the Way You Do, Bantam Books, New York 1995 Seiwert, Lothar en Friedbert Gay, Das txt der Persänlichkeit, GAB AL, Offenbach 1996

Over communicatie

Schulz van Thun, Friedmann, Miteinander reden 1, Störungen und Klärungen, Rowohlt 1997 W eis bach, Christian - Rainer, Professionelle Gesprächsjührung, fin praxisnahes Lese- und Übungsbuch, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1999

Over de situatie in de zending

Beaver, R, Pierce, All Loves Exceiling. American Protestant Women in World Mission, Eerdmans, Grand Rapids I968 Cannon, Joseph L., For Missicnaties Only, Baker, Grand Rapids I980 Conrad, Christa, Der Dienst der ledigen Frau in deutschen Glaubensmissionen. Geschichte und beurteilung, Edition afem, mission scripts, dl. I2, VKW, Bonn I998

Cook, Harold R., MissionaI'}' Life and Work, Moody, Chicago I959 Härdle, Christa, Die ledige Missionorin. Kruerien, Chancen und Grenzen, Afstudeerscriptie (M.A.), Cl U, Korntal I996

Müller, Klaus W" 'Elentik - Die Lehre vom scham- und schuldorientierten Gewissen', in: Evangelikale Missiologie 4/1996, p. 98- no Taylor, William D" Too Valuable to Lose. Exploring the Ca us es and Cures of Missionary Attrition, WCL, Pasadena I997

Wagner, Elisabeth, Bei uns ist alles ganz anders, Handbuch for Ehe[rauen in der Mission, Edition afem, mission scripts, dl. 6, VKW, Bonn I995 Williamson, Mabel, 'Have We No Rights?', Moody Press, Chicago I957

Noten